Ngày 4/3, tại TP. HCM diễn ra Hội thảo tổng kết Dự án “Ô nhiễm không khí và đốt ngoài trời trong nông nghiệp tại Việt Nam”. Sự kiện thu hút đông đảo nhà khoa học, chuyên gia môi trường, đại diện cơ quan quản lý và các tổ chức xã hội; được tổ chức theo hình thức kết hợp trực tiếp và trực tuyến, kết nối các điểm cầu Hà Nội, Huế và nhiều địa phương trên cả nước.
Hội thảo thu hút đông đảo nhà khoa học, chuyên gia môi trường, đại diện cơ quan quản lý và các tổ chức xã hội.
Dự án do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam chủ trì thực hiện từ năm 2022, với sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh (DEFRA) thông qua Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP). Mục tiêu của Dự án là đánh giá hiện trạng và đề xuất các giải pháp giảm thiểu tác động của đốt lộ thiên và sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật trong nông nghiệp tới chất lượng không khí, sức khỏe con người, đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
Tại hội thảo, các báo cáo tập trung vào các nhóm giải pháp chính: mở rộng áp dụng phương pháp phân hủy nhanh rơm rạ tại ruộng; nghiên cứu khả thi sản xuất viên nhiên liệu sinh khối; xây dựng mô hình đánh giá tác động đốt mở đến môi trường và sức khỏe; ứng dụng công nghệ viễn thám xác định điểm nóng đốt rơm rạ; và tăng cường truyền thông, quản lý cộng đồng.
PGS.TS Phùng Chí Sỹ - Giám đốc Dự án trình bày nhiều kết quả đạt được trong quá trình triển khai.
Tại Hội thảo, PGS.TS. Đinh Văn Phúc (Viện Khoa học liên ngành, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) nhấn mạnh tính cấp thiết của việc thay đổi tập quán đốt rơm rạ sau thu hoạch. Theo ông, phương pháp phân hủy nhanh rơm rạ bằng chế phẩm sinh học tại đồng ruộng là giải pháp khả thi, phù hợp với điều kiện canh tác lúa hiện nay.
Kết quả thực nghiệm cho thấy rơm rạ được xử lý phân hủy nhanh không chỉ góp phần cải tạo đất, bổ sung chất hữu cơ, mà còn làm giảm phát thải khí nhà kính và bụi mịn phát sinh từ hoạt động đốt mở. Việc nhân rộng mô hình này được đánh giá có thể tạo chuyển biến rõ rệt về môi trường nếu được triển khai đồng bộ tại các vùng sản xuất lúa trọng điểm. Bên cạnh giải pháp xử lý tại chỗ, hướng tận dụng rơm rạ làm nguyên liệu sản xuất viên nhiên liệu sinh khối cũng được phân tích sâu tại hội thảo.
Bà Adetokunbo Adekunbi Folasade Akinseye, trưởng đoàn DEFRA.
TS. Nguyễn Thị Hồng Nhung (Trường Đại học Nguyễn Tất Thành) và ThS. Trần Thu Anh (Trung tâm Nhân Văn) đã báo cáo kết quả nghiên cứu khả thi và đề xuất tiêu chí lựa chọn địa điểm thí điểm sản xuất viên nhiên liệu từ rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp. Nghiên cứu đánh giá toàn diện về nguồn cung nguyên liệu, chi phí đầu tư, thị trường tiêu thụ và hiệu quả kinh tế – môi trường.
Đại diện Trung tâm Công nghệ Môi trường (ENTEC) cho biết việc chuyển đổi rơm rạ thành nhiên liệu sinh khối không chỉ góp phần giảm đốt ngoài trời mà còn tạo ra sản phẩm năng lượng tái tạo, thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch trong sản xuất và sinh hoạt. Đây được xem là hướng tiếp cận theo mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.
Một trong những nội dung trọng tâm của hội thảo là xây dựng cơ sở khoa học cho công tác quản lý. PGS.TS. Bùi Tá Long (Trường Đại học Bách khoa TP. Hồ Chí Minh) đã giới thiệu khung mô hình đánh giá tác động của đốt mở nông nghiệp đến môi trường và sức khỏe cộng đồng. Mô hình tích hợp dữ liệu phát thải, điều kiện khí tượng và mô phỏng lan truyền ô nhiễm, từ đó lượng hóa mức độ ảnh hưởng đến chất lượng không khí và nguy cơ sức khỏe.
PGS.TS. Bùi Tá Long, Trường Đại học Bách khoa TP.HCM phát biểu tại hội nghị.
Ở góc độ công nghệ, TS. Lâm Đạo Nguyên (Trung tâm Ứng dụng Công nghệ Vũ trụ TP. HCM) công bố kết quả năm 2025 về xây dựng bản đồ phát triển lúa, dự đoán khu vực đốt mở và phân bố PM2.5 bằng dữ liệu viễn thám. Ứng dụng ảnh vệ tinh và phân tích dữ liệu lớn cho phép xác định chính xác các “điểm nóng” đốt rơm rạ theo mùa vụ, hỗ trợ cơ quan quản lý trong giám sát và cảnh báo sớm.
Phân tích chuyên sâu về khu vực phía Bắc, PGS.TS. Hồ Quốc Bằng (Viện Môi trường và Tài nguyên) cho biết nồng độ PM2.5 tại Hà Nội có xu hướng gia tăng rõ rệt trong các giai đoạn sau thu hoạch lúa, đặc biệt khi điều kiện khí tượng bất lợi làm hạn chế khuếch tán ô nhiễm. Bổ sung cho nội dung này, TS. Nguyễn Thu Hà (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) đã trình bày quy trình nâng cao trong xác định điểm nóng đốt mở và dự báo lan truyền bụi mịn PM2.5, góp phần tăng độ chính xác trong công tác cảnh báo và điều hành môi trường.
Đại biểu trao đổi, đối thoại với doanh nghiệp về giải pháp xử lý rơm rạ và giảm phát thải PM2.5
Ở khía cạnh quản lý và truyền thông, Trung tâm Ứng phó sự cố tràn dầu (SOS) đã chia sẻ kinh nghiệm phổ biến kiến thức, tập huấn cộng đồng và phối hợp với chính quyền địa phương nhằm thay đổi nhận thức và hành vi đốt rơm rạ ngoài trời.
Đáng chú ý, hội thảo đã chính thức công bố Mạng lưới Sức khỏe Môi trường Việt Nam (VEHN) với sự tham gia của VACNE, Trung tâm Công nghệ Môi trường (ENTEC), Trung tâm Ứng phó sự cố tràn dầu (SOS) và Trung tâm Nhân Văn. VEHN được kỳ vọng sẽ là diễn đàn kết nối chuyên gia môi trường, y tế, nông nghiệp và nhà hoạch định chính sách; thúc đẩy chia sẻ dữ liệu, nghiên cứu liên ngành và đề xuất giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước tác động của ô nhiễm không khí.
Theo đánh giá của các chuyên gia, các kết quả của dự án không chỉ dừng lại ở nghiên cứu học thuật mà hướng tới ứng dụng thực tiễn tại địa phương. Từ phân hủy sinh học rơm rạ, phát triển nhiên liệu sinh khối, ứng dụng viễn thám đến xây dựng mạng lưới sức khỏe môi trường, các giải pháp được đề xuất đều mang tính khả thi và có cơ sở khoa học.
Thời gian tới, cần tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển giao công nghệ và hoàn thiện cơ chế chính sách nhằm giảm thiểu đốt rơm rạ ngoài trời, kiểm soát bụi mịn PM2.5, hướng tới mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững và bảo vệ sức khỏe người dân./.
Trần Minh – Nguyễn Minh