Áp lực môi trường từ quá trình phát triển cụm công nghiệp
Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, các cụm công nghiệp (CCN) ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong việc tổ chức lại không gian sản xuất, thu hút doanh nghiệp, phát triển ngành nghề công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, tạo việc làm, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại các địa phương. Với quy mô linh hoạt, khả năng tiếp nhận nhiều loại hình sản xuất và sự gắn kết tương đối chặt chẽ với điều kiện kinh tế - xã hội từng vùng, CCN đã trở thành một bộ phận quan trọng trong hệ thống hạ tầng phục vụ phát triển công nghiệp của Việt Nam.
Tuy nhiên, cùng với những đóng góp tích cực về kinh tế, quá trình mở rộng hoạt động của các CCN cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo vệ môi trường. Trong đó, nước thải phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh và dịch vụ tại các CCN là một trong những vấn đề cần được quan tâm đặc biệt. Đặc điểm của nước thải tại các CCN là tính đa dạng về thành phần, lưu lượng và mức độ ô nhiễm, phụ thuộc vào ngành nghề sản xuất, quy mô doanh nghiệp, công nghệ sử dụng cũng như mức độ đầu tư cho hệ thống xử lý tại từng cơ sở. Nước thải từ các ngành chế biến thực phẩm, dệt nhuộm, cơ khí, sản xuất vật liệu, hóa chất, giấy, chế biến nông sản và các ngành nghề khác có thể chứa hàm lượng chất hữu cơ, chất rắn lơ lửng, dầu mỡ, kim loại nặng, chất màu hoặc các hợp chất khó phân hủy ở những mức độ khác nhau.
Nếu không được thu gom, phân loại và xử lý phù hợp, các dòng nước thải này có thể gây áp lực lớn lên nguồn tiếp nhận, ảnh hưởng đến chất lượng nước mặt, nước dưới đất, hệ sinh thái và đời sống dân cư khu vực lân cận. Đáng chú ý, tại nhiều địa phương, CCN hình thành từ các cơ sở sản xuất nhỏ và vừa, có lịch sử phát triển lâu năm, nằm xen kẽ trong khu dân cư hoặc được mở rộng trên cơ sở các khu vực sản xuất hiện hữu. Điều kiện mặt bằng, nguồn vốn, năng lực quản lý và khả năng phối hợp giữa các doanh nghiệp vì vậy không đồng đều, khiến việc đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung gặp không ít khó khăn.
Giai đoạn 2017–2025 là khoảng thời gian có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hoàn thiện thể chế quản lý, phát triển hạ tầng và nâng cao yêu cầu bảo vệ môi trường tại các CCN. Nghị định số 68/2017/NĐ-CP ngày 25 tháng 5 năm 2017 của Chính phủ về quản lý, phát triển CCN đã đặt nền tảng cho việc tổ chức quản lý và đầu tư phát triển loại hình hạ tầng này. Nghị định số 66/2020/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số quy định liên quan. Đến năm 2024, Nghị định số 32/2024/NĐ-CP được ban hành, thay thế cơ chế quản lý trước đó, tạo khuôn khổ mới cho hoạt động quản lý, phát triển CCN. Cùng với đó, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã nâng cao yêu cầu đối với hoạt động kiểm soát nước thải, quản lý công trình bảo vệ môi trường và trách nhiệm của các chủ thể liên quan.
Những thay đổi về thể chế cho thấy quản lý môi trường tại CCN không còn chỉ là yêu cầu xử lý chất thải lỏng sau khi phát sinh, mà đã trở thành một nội dung gắn với quy hoạch, đầu tư xây dựng, vận hành hạ tầng và kiểm soát toàn bộ quá trình hoạt động sản xuất. Dù vậy, khoảng cách giữa yêu cầu pháp luật và điều kiện thực tế tại nhiều CCN vẫn tồn tại, phát sinh nhiều vấn đề cần xử lý.
Những CCN được đầu tư hạ tầng đồng bộ ngay từ đầu sẽ có hệ thống thu gom, xử lý chất thải lỏng đáp ứng quy định pháp luật về nước thải công nghiệp, bảo vệ môi trường cùng với đó là gia tăng lợi thế thu hút đầu tư.
Hạ tầng xử lý nước thải tập trung: Chuyển biến nhưng chưa đồng đều
Một trong những chỉ báo quan trọng để đánh giá thực trạng bảo vệ môi trường tại các CCN là tỷ lệ CCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Theo thông tin được công bố trong báo cáo về công tác bảo vệ môi trường ngành Công Thương năm 2023, cả nước có khoảng 706 CCN đang hoạt động, với tổng diện tích gần 24.000 ha; tỷ lệ CCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn được ghi nhận ở mức khoảng 30,3%. Đây là con số cho thấy nỗ lực đầu tư hạ tầng môi trường đã được triển khai tại nhiều địa phương, song đồng thời phản ánh quy mô công việc còn rất lớn để bảo đảm yêu cầu xử lý nước thải tại các CCN.
Đến năm 2025, báo cáo tổng quan môi trường quốc gia giai đoạn 2021–2025 cho thấy tỷ lệ CCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt khoảng 34,7%. So với mức được ghi nhận năm 2023, tỷ lệ này đã có sự cải thiện. Tuy nhiên, mức tăng vẫn cho thấy tiến độ hoàn thiện hạ tầng xử lý nước thải chưa theo kịp yêu cầu phát triển của hệ thống CCN trên phạm vi cả nước.
Những số liệu thống kê thực tế chưa phản ánh rõ việc CCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung và việc hệ thống đó đang vận hành ổn định, đáp ứng quy chuẩn môi trường. Đây là hai tiêu chí có liên quan nhưng không đồng nhất. Một công trình xử lý có thể đã được đầu tư xây dựng nhưng chưa vận hành đầy đủ, chưa tiếp nhận toàn bộ nước thải phát sinh hoặc chưa được duy tu, bảo dưỡng đúng yêu cầu. Ngược lại, một số cơ sở sản xuất có thể đã đầu tư hệ thống xử lý nước thải riêng để đáp ứng yêu cầu quản lý môi trường, dù CCN chưa có công trình xử lý tập trung. Vì vậy, không thể lấy tỷ lệ CCN chưa có hệ thống xử lý tập trung để kết luận rằng toàn bộ lượng nước thải phát sinh tại các cụm này đều chưa qua xử lý hoặc được xả trực tiếp ra môi trường.
Để đánh giá chính xác hơn, cần xem xét đồng thời hiện trạng hạ tầng thu gom, công trình xử lý tập trung, hệ thống xử lý riêng của từng cơ sở, tình trạng đấu nối, chất lượng nước thải sau xử lý và kết quả quan trắc trong quá trình vận hành. Chỉ khi có đầy đủ các thông tin này mới có thể xác định đúng mức độ đáp ứng yêu cầu môi trường của từng CCN.
Thực tế tại các địa phương cho thấy sự chênh lệch về điều kiện đầu tư và năng lực quản lý là khá rõ. Những CCN được đầu tư mới, có chủ đầu tư hạ tầng chuyên nghiệp, có quy hoạch đồng bộ và khả năng huy động vốn thường thuận lợi hơn trong việc xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung. Trong khi đó, các CCN hình thành từ trước, quy mô nhỏ, có nhiều doanh nghiệp hoạt động phân tán hoặc nằm trong khu vực dân cư thường gặp khó khăn về quỹ đất, kinh phí đầu tư và tổ chức vận hành. Một số nơi còn thiếu sự đồng bộ giữa hệ thống thoát nước mưa và thoát nước thải, gây khó khăn cho việc kiểm soát lưu lượng cũng như chất lượng nước đầu vào công trình xử lý.
Bên cạnh đó, việc xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung không chỉ đòi hỏi nguồn vốn ban đầu mà còn kéo theo chi phí vận hành thường xuyên. Các khoản chi cho điện năng, hóa chất, nhân công kỹ thuật, bảo dưỡng máy móc, thay thế vật liệu lọc, kiểm định thiết bị và quan trắc môi trường có thể tạo áp lực đáng kể đối với chủ đầu tư hạ tầng, đặc biệt tại các CCN có tỷ lệ lấp đầy thấp hoặc lưu lượng nước thải chưa ổn định. Nếu cơ chế thu phí xử lý nước thải chưa hợp lý, không phản ánh đúng lưu lượng và mức độ ô nhiễm của từng doanh nghiệp, nguồn thu có thể không đủ bù đắp chi phí vận hành, dẫn đến nguy cơ công trình hoạt động cầm chừng hoặc không đạt hiệu quả như thiết kế.
"khuôn viên xanh" của khu vực nhà máy xử lý nước thải tại một CCN trên địa bàn tỉnh Hưng Yên
Nhu cầu thị trường đối với sản phẩm công nghiệp môi trường
Thực tế về hạ tầng xử lý nước thải tại các CCN hiên nay đang đồng thời tạo ra nhu cầu lớn đối với các sản phẩm, thiết bị, công nghệ và dịch vụ của ngành CNMT Việt Nam. Đây không chỉ là nhu cầu xây dựng mới các hệ thống xử lý tập trung mà còn là nhu cầu cải tạo, nâng cấp, thay thế thiết bị, tối ưu hóa quy trình và tăng cường năng lực giám sát môi trường tại những công trình đã được đầu tư.
Trước hết, nhu cầu về thiết bị thu gom và xử lý nước thải vẫn rất đáng kể. Các CCN cần hệ thống đường ống thu gom, hố ga, trạm bơm, song chắn rác, thiết bị tách dầu mỡ, bể điều hòa, thiết bị xử lý sinh học, hệ thống lắng, lọc, khử trùng và các thiết bị phụ trợ khác. Đối với những CCN có ngành nghề sản xuất đa dạng, công nghệ xử lý còn phải có khả năng tiếp nhận nước thải với thành phần và tải lượng ô nhiễm biến động, bảo đảm hệ thống vận hành ổn định trong điều kiện thực tế.
Nhu cầu về hóa chất xử lý nước thải được xem là thị trường rất tiềm năng. Các sản phẩm như chất keo tụ, chất trợ lắng, chất điều chỉnh pH, chất oxy hóa, chất khử trùng, chế phẩm vi sinh và vật liệu hấp phụ được sử dụng ở nhiều công đoạn khác nhau. Tuy nhiên, hiệu quả của hóa chất phụ thuộc rất lớn vào tính chất nước thải đầu vào, quy trình công nghệ, liều lượng sử dụng và điều kiện vận hành. Do đó, thị trường không chỉ cần sản phẩm có chất lượng ổn định mà còn cần các dịch vụ tư vấn kỹ thuật, thử nghiệm mẫu và hướng dẫn sử dụng phù hợp với từng loại hình sản xuất.
Một nhu cầu khác ngày càng rõ nét là thiết bị quan trắc, đo lường và điều khiển tự động. Việc kiểm soát lưu lượng, pH, nhiệt độ, độ đục, chất rắn lơ lửng và các thông số phù hợp với yêu cầu quản lý giúp chủ đầu tư hạ tầng phát hiện sớm sự cố, điều chỉnh quy trình và nâng cao tính minh bạch trong vận hành. Đối với các CCN có hệ thống xử lý tập trung, việc kết hợp thiết bị quan trắc tự động với phần mềm quản lý dữ liệu có thể hỗ trợ kiểm soát chất lượng nước thải đầu vào và đầu ra, đồng thời cung cấp thông tin phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra và báo cáo môi trường.
Đây là thị trường mở, nhưng nhu cầu không đồng nhất giữa các địa phương và giữa các CCN. Ví dụ: Một CCN tập trung vào chế biến nông sản có thể cần ưu tiên công nghệ xử lý tải lượng hữu cơ cao; cụm có ngành dệt nhuộm cần giải pháp xử lý màu và các thành phần đặc thù; cụm cơ khí có thể phát sinh nước thải chứa dầu mỡ và kim loại; trong khi cụm có nhiều ngành nghề cùng hoạt động cần hệ thống có khả năng điều hòa, phân luồng và xử lý linh hoạt. Vì vậy, việc phát triển sản phẩm CNMT không thể chỉ dựa trên một danh mục thiết bị chung, mà cần gắn với đặc điểm ngành nghề, lưu lượng và thành phần nước thải của từng CCN.
Từ nhu cầu xử lý đến yêu cầu phát triển thị trường trong nước
Giai đoạn 2017–2025 cho thấy thị trường sản phẩm CNMT trong lĩnh vực xử lý nước thải tại CCN có cơ sở phát triển tương đối rõ ràng. Nhu cầu xuất phát từ yêu cầu tuân thủ pháp luật, sức ép bảo vệ môi trường, quá trình mở rộng sản xuất và yêu cầu nâng cấp hạ tầng tại các CCN hiện hữu. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế chưa tự động chuyển hóa thành thị trường ổn định cho doanh nghiệp sản xuất trong nước.
Một trong những nguyên nhân là thông tin về nhu cầu đầu tư tại các CCN còn phân tán. Chủ đầu tư hạ tầng, doanh nghiệp sản xuất và cơ quan quản lý ở nhiều địa phương chưa có cơ sở dữ liệu thống nhất, đầy đủ về tình trạng công trình xử lý, công suất thiết kế, công suất vận hành, nhu cầu thay thế thiết bị và kế hoạch đầu tư trong từng giai đoạn. Khi thông tin về nhu cầu chưa đầy đủ, doanh nghiệp sản xuất thiết bị và cung cấp công nghệ khó xây dựng kế hoạch sản xuất, phát triển sản phẩm và tổ chức hệ thống phân phối phù hợp.
Mặt khác, thông tin về chất lượng và giá cả sản phẩm CNMT cũng chưa thực sự thuận tiện để các chủ đầu tư tiếp cận, so sánh và lựa chọn. Trên thị trường có nhiều nhà cung cấp thiết bị, hóa chất và giải pháp xử lý nước thải với cấu hình, thông số kỹ thuật và phạm vi dịch vụ khác nhau. Nếu thiếu bộ tiêu chí đánh giá thống nhất, việc lựa chọn có thể chủ yếu dựa trên giá chào ban đầu mà chưa tính đầy đủ chi phí vận hành, tuổi thọ thiết bị, mức tiêu hao năng lượng, hóa chất và khả năng bảo trì.
Vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là tăng số lượng sản phẩm được sản xuất trong nước, mà còn là xây dựng một thị trường có thông tin minh bạch, có tiêu chí chất lượng rõ ràng và có cơ chế đánh giá hiệu quả đầu tư trong suốt vòng đời công trình. Đây là điều kiện quan trọng để sản phẩm CNMT Việt Nam nâng cao khả năng cạnh tranh, từng bước thay thế những sản phẩm nhập khẩu phù hợp và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của các CCN.
Nhìn tổng thể, thực trạng xử lý nước thải tại các CCN giai đoạn 2017–2025 vừa phản ánh những hạn chế về hạ tầng, vừa cho thấy dư địa phát triển đáng kể của ngành CNMT. Việc chuyển hóa nhu cầu bảo vệ môi trường thành cơ hội phát triển sản phẩm trong nước đòi hỏi sự kết hợp giữa hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng công nghệ, minh bạch thông tin và tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư CCN với doanh nghiệp sản xuất thiết bị, hóa chất và dịch vụ môi trường. Đây chính là nền tảng để thị trường CNMT phát triển theo hướng thực chất, hiệu quả và bền vững trong giai đoạn tiếp theo.
Ngọc Nha
Nguồn congnghiepmoitruong.vn
Link bài gốchttps://congnghiepmoitruong.vn/nuoc-thai-cong-nghiep-tai-cac-cum-cong-nghiep-o-viet-nam-giai-doan-2017-2025-ha-tang-xu-ly-va-nhu-cau-phat-trien-cong-nghiep-moi-truong-17476.html