Xây dựng vùng nguyên liệu cà phê bền vững, giữ thị trường xuất khẩu

Đắk Lắk chiếm hơn 30% diện tích và là nguồn cung cà phê chủ lực của cả nước. Đặc biệt, trong những năm qua, nhờ việc chủ động áp dụng các tiêu chuẩn chứng nhận và các quy chuẩn trong sản xuất, chế biến nên chất lượng cà phê của Đắk Lắk đã được nâng lên rõ rệt. Toàn tỉnh có gần 66.200 ha cà phê sản xuất bền vững có chứng nhận (4C, Rainforest Alliance - RA, Fairtrade - FLO…), chiếm khoảng 31% tổng diện tích. Đặc biệt, Đắk Lắk được Hiệp hội 4C toàn cầu cấp hai chứng thư chứng nhận 4C-EUDR đầu tiên của thế giới về ngành hàng cà phê không gây mất rừng và suy thoái rừng, với tổng diện tích 9.437 ha…

Tại Đắk Lắk việc thích ứng với chống phá rừng của Liên minh châu Âu được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Do đó, việc xây dựng vùng nguyên liệu minh bạch đang được đẩy mạnh từ cơ sở dữ liệu vùng trồng, định vị từng thửa đất đến liên kết doanh nghiệp với nông dân… nhằm nâng sức cạnh tranh của mặt hàng cà phê Đắk Lắk trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thời gian qua, Đắk Lắk rất chủ động triển khai thí điểm xây dựng cơ sở dữ liệu thích ứng EUDR tại khu vực 3 huyện cũ là Krông Năng, Cư M'gar và Ea H'leo. Đến nay, tổng diện tích khảo sát, thu thập dữ liệu nông hộ trồng cà phê toàn tỉnh đạt 86.339 ha (chiếm xấp xỉ 40% diện tích), từng bước tích hợp dữ liệu không gian rừng với dữ liệu ranh giới đất (Polygon) của các nông hộ.

Các vùng canh tác cà phê bền vững ngày càng được mở rộng, đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. 

Tại các vùng nguyên liệu liên kết, nông dân được tập huấn kỹ thuật canh tác giảm phát thải: bón phân cân đối theo nhu cầu sinh lý của cây, tăng cường bổ sung chất hữu cơ, duy trì thảm cỏ che phủ đất và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Kết quả thử nghiệm tại nhiều mô hình cho thấy lượng phân bón hóa học giảm tới 20% nhưng vẫn duy trì năng suất ổn định từ 3,5 - 4 tấn/ha. Bên cạnh đó, việc áp dụng các giống cà phê mới chịu hạn giúp kéo dài chu kỳ tưới lên 40 ngày và tiết kiệm từ 40 - 60% lượng nước tưới.

Nhờ tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế và chứng minh không gây mất rừng, cà phê thuộc chuỗi liên kết được các đối tác quốc tế thu mua với mức giá cao hơn từ 10 - 20% so với mặt bằng chung. Trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường và những thách thức từ biến đổi khí hậu, việc nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm cà phê cần được chú trọng xuyên suốt các khâu từ sản xuất, thu hoạch, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ; đồng thời gắn với bảo vệ môi trường, phát triển chuỗi liên kết và phát huy giá trị thương hiệu cà phê Đắk Lắk.

Theo UBND tỉnh, niên vụ 2025-2026, ngành cà phê tiếp tục đối mặt với những biến động của thị trường thế giới, giá cả và chi phí vật tư đầu vào, đồng thời phải đáp ứng các yêu cầu ngày càng chặt chẽ của thị trường nhập khẩu về chất lượng sản phẩm, an toàn thực phẩm, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, truy xuất nguồn gốc và bảo vệ môi trường. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục nâng cao năng lực thích ứng của các doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất, chủ động nắm bắt thông tin thị trường, tuân thủ các quy định hiện hành để nâng cao chất lượng, hiệu quả sản xuất, chế biến và tiêu thụ cà phê trong niên vụ tiếp theo.

Để chủ động xây dựng phương án sản xuất, thu hoạch, chế biến và tiêu thụ cà phê niên vụ 2026-2027 nhằm hạn chế rủi ro, nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng, hiệu quả chuỗi liên kết và thu nhập cho người trồng cà phê; bảo đảm an ninh trật tự, bảo vệ môi trường và phát triển ngành hàng cà phê bền vững, Chủ tịch UBND tỉnh đề nghị các sở, ban, ngành, đơn vị, địa phương thường xuyên cập nhật thông tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn trong các bản tin ngắn hạn để kịp thời điều chỉnh các kế hoạch sản xuất phương án ứng phó phù hợp.

Đặc biệt là phương án vận hành hồ chứa phù hợp, bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du, cùng với đó đảm bảo an toàn cho các hoạt động sản xuất; các doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất cần chủ động theo dõi thông tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; sử dụng nước tưới tiết kiệm, hợp lý, áp dụng các biện pháp canh tác thích ứng với biến đổi khí hậu và chủ động phương án phòng, chống, khắc phục thiệt hại do thiên tai; đồng thời, cần cập nhật thông tin thị trường, tuân thủ các quy định hiện hành, nâng cao chất lượng, hiệu quả sản xuất, chế biến và tiêu thụ cà phê.

Các vùng trồng cà phê cần chủ động triển khai kế hoạch sản xuất, tiêu thụ. 

UBND các xã, phường phối hợp với cơ quan, đơn vị quản lý công trình thủy lợi và các tổ chức liên quan rà soát khả năng cung cấp nước phục vụ sản xuất cà phê; hướng dẫn người dân xây dựng kế hoạch tưới phù hợp với nhu cầu sinh trưởng của cây trồng và điều kiện nguồn nước thực tế. Khuyến khích áp dụng công nghệ tưới tiên tiến, tưới tiết kiệm, sử dụng vật liệu che phủ đất, trồng cây che bóng phù hợp, phát triển các mô hình nông lâm kết hợp tăng cường bổ sung hữu cơ và các biện pháp giữ ẩm cho đất; hạn chế khai thác nước dưới đất quá mức, sử dụng nước lãng phí hoặc gây ảnh hưởng đến nhu cầu sinh hoạt và các hoạt động sản xuất khác.

Chủ động phương án điều tiết, phân phối nước trong trường hợp xảy ra hạn hán, thiếu nước kéo dài. Các tổ chức, cá nhân sản xuất, thu mua, sơ chế, chế biến cà phê tăng cường kiểm soát chất lượng tại từng công đoạn; không sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, không bảo đảm chất lượng hoặc có nguy cơ gây mất an toàn thực phẩm. Thực hiện phân loại nguyên liệu theo độ chín, độ ẩm và yêu cầu chất lượng; kiểm soát quá trình lên men, phơi sấy, bảo quản, vận chuyển nhằm hạn chế tạp chất, nấm mốc, mùi lạ và các nguy cơ làm giảm chất lượng sản phẩm.

Khuyến khích đầu tư, cải tiến thiết bị sơ chế, chế biến và bảo quản phù hợp; tăng cường kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hóa chất và các chỉ tiêu chất lượng theo quy định. Chú trọng phòng trừ sinh vật gây hại trên cây cà phê trước thu hoạch; hướng dẫn người sản xuất thường xuyên theo dõi tình hình dịch hại, áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp, ưu tiên biện pháp canh tác, sinh học, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật khi không cần thiết. Trường hợp sử dụng thuốc, phải tuân thủ nguyên tắc ‘4 đúng’ và thời gian cách ly theo hướng dẫn trên nhãn thuốc, bảo đảm kiểm soát dư lượng, chất lượng cà phê, an toàn thực phẩm và yêu cầu của thị trường tiêu thụ.

Các cơ sở thu mua, chế biến có trách nhiệm bố trí điểm phơi, sấy phù hợp, bảo đảm an toàn giao thông, phối hợp với người sản xuất để nâng cao chất lượng nguyên liệu, giảm tổn thất sau thu hoạch và nâng cao giá trị thương phẩm của cà phê. Các cơ sở, đại lý thu mua cà phê thực hiện việc cân, đo, xác định chất lượng, độ ẩm và thanh toán theo thỏa thuận hợp pháp, bảo đảm chính xác, công khai, minh bạch; không thực hiện các hành vi gian lận thương mại, gian lận cân đo, cung cấp thông tin sai lệch hoặc lợi dụng tình hình thị trường để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật.

Để hoạt động tiêu thụ diễn ra thuận lợi, tỉnh khuyến khích các bên thiết lập hợp đồng thu mua, tiêu thụ với điều khoản rõ ràng về tiêu chuẩn chất lượng, phương thức xác định giá, thời hạn giao nhận và thanh toán. Cơ quan chức năng tăng cường nắm bắt tình hình thị trường, kịp thời tiếp nhận và xử lý theo thẩm quyền các phản ánh, kiến nghị, tranh chấp và hành vi vi phạm trong hoạt động thu mua, kinh doanh cà phê.

Các địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng cà phê chủ động rà soát, chuẩn hóa, cập nhật và lưu trữ thông tin về diện tích sản xuất, chủ thể sử dụng đất, vị trí địa lý vùng trồng, sản lượng, quá trình thu mua, sơ chế và chế biến theo yêu cầu và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Từng bước hình thành vùng nguyên liệu có thông tin rõ ràng, có khả năng truy xuất nguồn gốc và kết nối với hệ thống dữ liệu phục vụ quản lý ngành hàng; bảo đảm tính chính xác, thống nhất, khả năng kiểm chứng và cập nhật của dữ liệu.

Các doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở thu mua, chế biến có trách nhiệm phối hợp với địa phương, người sản xuất trong việc thu thập, xác minh, lưu giữ hồ sơ và cung cấp thông tin theo quy định; không sử dụng hoặc xác nhận thông tin không có căn cứ. Việc triển khai các yêu cầu về chống mất rừng và suy thoái rừng đối với cà phê xuất khẩu phải thực hiện theo quy định hiện hành và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền./.

Lê Hằng