Tỉnh Lào Cai nằm trong khu vực có cấu trúc địa chất phức tạp, chịu ảnh hưởng của các đới đứt gãy kiến tạo lớn như đứt gãy sông Hồng và sông Chảy, tiềm ẩn hoạt động kiến tạo. Điều kiện địa chất như vậy làm cho nền đất đá ở nhiều nơi kém ổn định, đặc biệt khi chịu tác động kéo dài của mưa lớn. Một số khu vực có nguy cơ sụt lún, sụt trượt cục bộ, nhất là nơi địa hình dốc lớn, nền địa chất yếu hoặc có tác động của hoạt động xây dựng (mở đường, san gạt, khai thác vật liệu) làm mất ổn định mái dốc.
Đáng chú ý, hiện vẫn còn nhiều hộ dân sinh sống ven suối, sườn đồi, chân taluy và các khu vực có nguy cơ sạt lở cao. Khi xảy ra mưa lớn kéo dài, lũ quét hoặc sạt lở đất đá, các khu vực này thường chịu tác động nhanh và mạnh, trong khi địa hình chia cắt khiến công tác cảnh báo, sơ tán, cứu hộ cứu nạn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt vào ban đêm hoặc khi giao thông bị ách tắc. Do đó, yêu cầu đặt ra là cần thường xuyên rà soát, cập nhật các điểm dân cư có nguy cơ, chuẩn bị kịch bản sơ tán phù hợp và tăng cường năng lực ứng phó tại chỗ để giảm thiểu thiệt hại do thiên tai
Trong giai đoạn 2026-2030, dưới tác động của biến đổi khí hậu và sự thay đổi các hình thái thời tiết khu vực, rủi ro thiên tai trên địa bàn tỉnh Lào Cai mới được dự báo tiếp tục gia tăng và diễn biến ngày càng phức tạp, cực đoan, khó lường, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác phòng, chống thiên tai và phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Lũ quét, sạt lở đất là loại hình thiên tai gây thiệt hại nghiêm trọng tại các địa phương.
Thời gian qua, công tác phòng, chống thiên tai trên địa bàn tỉnh được triển khai đồng bộ, các sở, ngành, địa phương đã nỗ lực, kịp thời, chủ động triển khai thực hiện việc ứng phó, khắc phục hậu quả thiên tai theo phương châm “4 tại chỗ”, từ đó đã hạn chế tối thiểu thiệt hại về người và tài sản của nhân dân và nhà nước.
Tuy nhiên, qua kiểm tra thực tế tại một số cơ sở cho thấy việc xây dựng phương án phòng chống thiên tai tại của số địa phương còn mang tính hình thức, nội dung chưa sát với đặc điểm địa hình, kịch bản diễn biến thiên tai và tình hình thực tế tại còn chưa đảm bảo như: Chưa xác định chính xác các điểm có nguy cơ sạt lở mới phát sinh; phương án di dời các hộ gia đình tại những khu vực đã bị xảy ra hoặc có nguy cơ cao xảy ra thiên tai còn chung chung chưa cụ thể, thiếu tính khả thi khi xảy ra tình huống khẩn cấp. Việc chỉ đạo các thôn, bản, tổ dân phố xây dựng phương án, kịch bản chống thiên tai tại chưa đảm bảo, chưa rõ ràng, con mang tính hình thức.
Để chủ động ứng phó, bảo đảm an toàn tuyệt đối tính mạng và tài sản của nhân dân trong mùa mưa lũ, Chủ tịch UBND tỉnh yêu UBND các xã, phường: Tổ chức rà soát ngay các hộ dân sinh sống tại khu vực đã xảy ra thiên tai hoặc có nguy cơ cao bị ảnh hưởng bởi lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt. Từ đó cập nhật, xây dựng phương án phòng chống thiên tai của mình, đảm bảo đúng quy định, sát với tình hình thực tế tại địa phương.
Trong đó chú trọng xây dựng phương án chi tiết đối với việc sơ tán, di dời người và tài sản ra khỏi khu vực nguy hiểm đến nơi an toàn từ xã, đến các thôn, bản, tổ dân phố; xác định rõ địa điểm sơ tán, phương án đảm bảo lương thực, nước uống, thuốc men và nhu yếu phẩm cho người dân được sơ tán, không để người dân bị thiếu đói, thiếu nước sinh hoạt hoặc không có chỗ ở an toàn.
Tăng cường kiểm tra, rà soát các khu vực đã xảy ra sạt lở hoặc có nguy cơ sạt lở, các điểm xung yếu về giao thông và dân cư. Từ đó cập nhật kịp thời vào Phương án ứng phó thiên tai, chủ động triển khai các biện pháp cảnh báo, phương án xử lý, đảm bảo an toàn cho người dân.
Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các sở, ngành, cơ quan có liên quan hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc việc xây dựng Phương án phòng chống thiên tai của các địa phương; kịp thời tham mưu cho UBND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh, Ban chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra việc cập nhật, xây dựng Phương án phòng chống thiên tai của các địa phương. Trên cơ sở tình hình, diễn biến của thiên tai, kịp thời cập nhật Phương án Phòng chống thiên tai của tỉnh, đảm bảo chính xác, kịp thời, phù hợp với tình hình thực tế của tỉnh.
Công tác diễn tập phòng, chống thiên tai là nhiệm vụ quan trọng được đẩy mạnh triển khai.
Thời gian tới, Lào Cai lập, rà soát và tổ chức thực hiện kế hoạch, phương án phòng, chống thiên tai theo cấp độ rủi ro Bảo đảm 100% xã, phường xây dựng, rà soát và cập nhật hằng năm kế hoạch, phương án phòng, chống thiên tai theo cấp độ rủi ro thiên tai; phương án sơ tán dân tại các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt, rét đậm, rét hại.
Thường xuyên cập nhật, quản lý danh sách các hộ dân sinh sống trong vùng nguy hiểm; các công trình, cơ sở hạ tầng trọng điểm, thiết yếu cần ưu tiên bảo vệ, bảo đảm an toàn khi thiên tai xảy ra. Tổ chức diễn tập phòng, chống thiên tai định kỳ, có kịch bản sát thực tế, ưu tiên các xã, phường thuộc khu vực có nguy cơ cao nhằm nâng cao năng lực chỉ huy, phối hợp và khả năng sẵn sàng ứng phó của chính quyền và cộng đồng.
Đối với lũ, ngập lụt: Bố trí các khu vực phân lũ, chủ động làm giảm cường độ lũ xuống hạ du. Nâng cao cốt nền xây dựng dựa vào trận lũ lịch sử đã xảy ra trong khu vực để tính toán chiều cao của cốt nền xây dựng. Khơi thông dòng chảy đảm bảo thoát lũ; nạo vét để tăng mặt cắt thoát lũ, giảm thiểu ngập lụt. Làm các công trình cầu quy mô nhỏ, cầu tạm để qua các suối, khu vực ngập sâu, thay thế các tràn, xây dựng hệ thống kiểm tra, đo đạc, giám sát an toàn hồ chứa.
Đối với lũ, lũ quét, sạt lở đất: Trồng và bảo vệ rừng phòng hộ đầu nguồn, đặc biệt là các khu vực thường gây ra lũ, lũ quét, sạt lở đất nhằm bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ lớp phủ thực vật, tăng khả năng giữ nước của lưu vực, hạn chế khả năng tập trung dòng chảy. Xây dựng hồ chứa điều tiết lũ ở khu vực thường xảy ra lũ quét, các hồ chứa nước nhiều tác dụng như: chống lũ, tích nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, phát điện, kết hợp với việc điều hoà lũ, phòng chống lũ quét.
Tổ chức khai thông các đường tập trung thoát lũ ở phía thượng lưu, các khu vực cần bảo vệ, nhằm mục đích không sinh ra hiện tượng tắc nghẽn dòng chảy, tích tụ nước, nghẽn dòng chảy tạo ra lũ quét. Xây dựng tường chắn lũ quét, để giữ dòng lũ chảy trong lòng dẫn, ngăn chặn các tác động của lũ quét các khu vực cần bảo vệ.
Mở rộng khẩu độ thoát lũ của hệ thống cầu cống đường giao thông; xây dựng bổ sung các tràn sự cố ở các hồ chứa nước; xây dựng bản đồ trượt sạt lở đất, rà soát các khu vực sạt lở đất để sắp xếp dân cư, phòng chống sạt lở đất, không xây nhà ở khu vực đã từng xảy ra lũ quét, sạt lở đất, khu vực ven sông, suối, sườn đồi, ta luy cao, gần mái đường giao thông. Lắp đặt các hệ thống cảnh báo, ống thu nước ngầm tại các khu vực có nguy cơ cao về lũ, lũ quét, sạt lở đất.
Từng bước đầu tư, mở rộng mạng lưới trạm đo mưa tự động, trạm giám sát mực nước, ngầm tràn, điểm xung yếu tại các lưu vực sông suối, khu vực thường xuyên xảy ra lũ quét, sạt lở đất theo định hướng hiện đại hóa công tác dự báo, cảnh báo.
Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến kin thức, kỹ năng phòng, chống thiên tai cho người dân theo phương châm “dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện”; chú trọng kỹ năng phòng tránh lũ quét, sạt lở đất, kỹ năng sơ tán, tự cứu và cứu hộ ban đầu. Tổ chức hiệu quả các chương trình giáo dục phòng, chống thiên tai trong trường học; các hoạt động truyền thông phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số./.
Bùi Thảo