Khi rơm rạ không còn là “chuyện nhỏ” của nông thôn
Nhiều năm qua, đốt rơm rạ sau thu hoạch lúa vẫn là một tập quán phổ biến tại nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Cách làm này xuất phát từ thói quen canh tác lâu đời, sự tiện lợi và áp lực thời vụ, song đã và đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường không khí, tài nguyên đất và sức khỏe cộng đồng.
Thói quen canh tác “đốt đồng” đang gây ra nhiều hệ luỵ ảnh hưởng đến môi trường.
Theo các nghiên cứu và báo cáo từ Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ ra, Việt Nam phát sinh hơn 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp mỗi năm, trong đó phần lớn được đốt hoặc xả thải bừa bãi, gây ô nhiễm không khí và đất. Đây cũng là một trong những nguồn phát thải đáng kể bụi mịn PM2.5 và các khí độc hại, làm gia tăng nguy cơ bệnh hô hấp, tim mạch, đồng thời ảnh hưởng đến an toàn giao thông và chất lượng sống của người nông dân.
Nhận thấy những ảnh hưởng tiêu cực từ việc đốt phụ phẩm nông nghiệp tới môi trường, từ năm 2022 đến nay, Dự án “Đánh giá ô nhiễm không khí từ đốt hở trong nông nghiệp tại Việt Nam” do Liên minh Toàn cầu về Sức khỏe và Ô nhiễm (GAHP) đã triển khai, nhiều hoạt động nghiên cứu, đánh giá, can thiệp thực tiễn và được thực hiện tại các địa phương.
Trong đó, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE) là đơn vị chủ trì, dưới sự tài trợ của Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông nghiệp Vương quốc Anh (Defra). Tại khuôn khổ Dự án, sự phối hợp của Trung tâm Phát triển Năng lực Cộng đồng, Văn hóa và Văn minh Nhân văn (Nhân văn) đã giúp người nông dân và chính quyền trên địa bàn những xã được thí điểm mô hình: Xây dựng được các phương án thay thế để giảm thiểu ô nhiễm do đốt phụ phẩm nông nghiệp gây ra, đo nồng độ không khí ô nhiễm và đưa các sản phẩm kết hợp hỗ trợ người nông dân thử nghiệm “chuyển đổi xanh” trong nông nghiệp.
Các chuyên gia Dự án phối hợp hướng dẫn bà con thực hiện giải pháp thay thế đốt hở.
Khác với cách tiếp cận đơn lẻ, dự án GAHP được thiết kế theo hướng kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, thí điểm mô hình và nâng cao năng lực cho cộng đồng. Trọng tâm của dự án không chỉ dừng lại ở việc đo đạc, đánh giá mức độ ô nhiễm không khí do đốt rơm rạ, mà còn hướng tới việc đề xuất và kiểm chứng các giải pháp thay thế khả thi, phù hợp với điều kiện canh tác của nông dân Việt Nam.
Vai trò của địa phương và khoa học trong triển khai mô hình thí điểm
Tại xã Khánh Trung (tỉnh Ninh Bình), mô hình xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh đã được triển khai liên tục trong vòng 4 năm với sự tham gia chặt chẽ của UBND xã, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và các hộ sản xuất lúa. Trong Hội nghị tập huấn cho nông dân về cách sản xuất nông nghiệp nhằm bảo vệ môi trường do Trung tâm Nhân Văn tổ chức vừa qua, ông Hoàng Minh Thịnh - Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Trung, quá trình phối hợp giữa chính quyền địa phương và Trung tâm đã mang lại những kết quả rõ rệt cả về môi trường lẫn hiệu quả sản xuất.
Ông Hoàng Minh Thịnh - Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Trung (Ninh Bình).
Ông Thịnh cho biết, các thửa ruộng được xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh có độ tơi xốp cao hơn, rơm rạ phân hủy nhanh, hạn chế đáng kể tình trạng đốt phế phẩm ngoài đồng. Đặc biệt, qua các đợt khảo sát thực địa, lượng lúa ma khi sử dụng vi sinh đã giảm rõ rệt so với các vụ không áp dụng biện pháp này.
Trong giai đoạn 2023-2024, dự án đã đưa thiết bị đo chất lượng không khí về xã để so sánh trực tiếp giữa các cánh đồng có sử dụng vi sinh và những nơi vẫn duy trì tập quán đốt rơm rạ. Các chỉ số đo được cho thấy sự khác biệt rõ rệt về chất lượng không khí, qua đó giúp chính quyền và người dân có thêm căn cứ khoa học để nhìn nhận đầy đủ tác động của đốt rơm rạ đối với sức khỏe cộng đồng.
TS. Lê Mai Nhất - Trưởng phòng Khoa học Hợp tác quốc tế, Viện Bảo vệ Thực vật cho biết việc xử lý rơm rạ bằng vi sinh mang nhiều lợi ích kép.
Từ góc độ khoa học, TS. Lê Mai Nhất - Trưởng phòng Khoa học Hợp tác quốc tế, Viện Bảo vệ Thực vật khẳng định, việc sử dụng chế phẩm vi sinh trong xử lý rơm rạ mang lại nhiều lợi ích kép. Không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường không khí, giải pháp này còn giúp bảo tồn và phục hồi hệ vi sinh vật đất, tạo mùn hữu cơ, cải thiện cấu trúc đất và nuôi dưỡng cây trồng một cách bền vững.
Theo TS. Nhất, khi rơm rạ bị đốt, nhiệt độ cao sẽ tiêu diệt các vi sinh vật có lợi trong đất, làm đất nghèo dinh dưỡng và ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng trong các vụ tiếp theo. Ngược lại, việc sử dụng chế phẩm vi sinh giúp rơm rạ hoai mục nhanh, đặc biệt phù hợp với các vụ lúa có thời gian ngắn ngày, qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.
Mặc dù chi phí đầu tư ban đầu cho chế phẩm và thiết bị có thể là rào cản đối với một số hộ nông dân, song về dài hạn, giải pháp này mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt nhờ giảm chi phí đầu vào và nâng cao năng suất, chất lượng nông sản. Đây chính là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý xem xét xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn đầu triển khai.
Tác động xã hội: Từ mô hình thí điểm đến định hướng chính sách
Ở góc độ người trực tiếp sản xuất, ông Nguyễn Thế Hưng - Chi Hội trưởng Hội Nông dân thôn 16, xã Khánh Trung cho biết, trước đây đốt rơm rạ gần như là lựa chọn duy nhất vì nhanh, tiện và “ai cũng làm như vậy”. Tuy nhiên, thông qua các lớp tập huấn và hoạt động tuyên truyền, ông cùng người dân dần nhận thức rõ hơn về tác hại của đốt rơm rạ đối với sức khỏe và môi trường.
Ông Nguyễn Thế Hưng - Chi Hội trưởng Hội Nông dân thôn 16, xã Khánh Trung vẫn đang tiếp tục sử dụng giải pháp thay thế đốt rơm rạ.
Khi áp dụng xử lý rơm rạ bằng vi sinh, ông Hưng và nhiều hộ nông dân khác nhận thấy đất đai được cải thiện rõ rệt, lúa phát triển khỏe, ít sâu bệnh, năng suất và chất lượng hạt lúa tăng lên. Đáng chú ý, việc sử dụng vi sinh giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đất cho vụ sau, giảm công lao động và chi phí sản xuất. Từ hiệu quả thực tiễn đó, mô hình đã được lan tỏa trong cộng đồng, góp phần chấm dứt tình trạng đốt rơm rạ trên nhiều cánh đồng của xã.
Những kết quả đạt được tại xã Khánh Trung cho thấy, xử lý rơm rạ bằng chế phẩm vi sinh không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà còn là một hướng tiếp cận khả thi để xây dựng các chính sách nông nghiệp xanh và bền vững. Tuy nhiên, để chuyển từ thí điểm sang nhân rộng, cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp chính quyền, các tổ chức khoa học và cộng đồng nông dân.
Các mô hình hiệu quả đều nhờ một phần vào chính sách hỗ trợ người nông dân.
Theo các chuyên gia, việc thể chế hóa các mô hình hiệu quả thông qua chính sách hỗ trợ về truyền thông, tập huấn, thiết bị và chế phẩm trong giai đoạn đầu là yếu tố then chốt. Đồng thời, vai trò chỉ đạo, giám sát của chính quyền địa phương sẽ quyết định mức độ thành công của quá trình chuyển đổi tập quán canh tác.
Từ thực tiễn dự án GAHP, có thể thấy rằng khi chính sách được xây dựng trên cơ sở bằng chứng khoa học và sự đồng thuận của cộng đồng, việc thay đổi hành vi sản xuất theo hướng bền vững là hoàn toàn khả thi. Đây cũng là tiền đề quan trọng để Việt Nam từng bước giảm thiểu ô nhiễm không khí nông thôn, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới một nền nông nghiệp phát triển hài hòa với môi trường./.
PV