Vận hành hiệu quả các công trình thủy lợi ứng phó nguy cơ khô hạn

Trong bối cảnh nhiệt độ trung bình toàn cầu tiếp tục duy trì ở mức cao kỷ lục, hiện tượng El Nino 2026 - 2027 đã chính thức hình thành với tốc độ phát triển nhanh chóng. Các dự báo cho thấy El Nino sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027 với xác suất trên 95% sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027, với khả năng đạt cường độ trung bình đến mạnh, đặc biệt không loại trừ khả năng phát triển lên mức rất mạnh.

Đối với tỉnh Vĩnh Long, El Nino thường liên quan đến nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm (TBNN), nắng nóng gia tăng, thiếu hụt lượng mưa theo mùa, hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn. Vĩnh Long là một trong các khu vực chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất của xâm nhập mặn, nhất là khi mùa khô 2026 - 2027 trùng với thời kỳ nhu cầu nước cao cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản.

Dự báo thời gian bắt đầu xâm nhập mặn: Xâm nhập mặn sẽ đến sớm hơn TBNN và mùa khô 2025 - 2026. Dự báo độ mặn 10 /00 xuất hiện ở khu vực cách biển 25 - 30 km từ tháng 12/2026; có khả năng độ mặn 4‰ xuất hiện ở khu vực cách biển 25 - 30 km từ giữa tháng 11/2026 (xâm nhập sớm như mùa khô lịch sử năm 2019 - 2020).

Trước nguy cơ diễn biến thời tiết bất lợi, tỉnh Vĩnh Long xây dựng kịch bản ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn giai đoạn 2026-2027, xác định các cấp độ rủi ro và giải pháp phù hợp nhằm chủ động bảo vệ nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt. 

Các phương án bảo vệ sản xuất đang được triển khai đồng bộ.

Ở kịch bản 1: Mức độ xâm nhập mặn tương đương trung bình nhiều năm từ năm 2021 - 2026 (mức độ nhẹ), ranh mặn 4 ‰ tác động đến 85/124 xã phường. Ranh mặn 1 ‰ tác động đến 97/124 xã phường. Các giải pháp trọng tâm bao gồm: tăng cường theo dõi diễn biến nguồn nước, cập nhật thông tin dự báo, vận hành linh hoạt công trình thủy lợi, chủ động trữ nước ngọt và triển khai các biện pháp ngăn mặn phù hợp.

Ở kịch bản 2: Mức độ xâm nhập mặn tương đương mùa khô 2015 - 2016, dự báo ranh mặn 4 ‰ tác động đến 88/124 xã phường. Ranh mặn 1 ‰ tác động đến 99/124 xã phường. Tại kịch bản này, tỉnh triển khai các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác công trình thủy lợi: Phối hợp với các địa phương để thống nhất phương án vận hành các hệ thống công trình thủy lợi phục vụ ngăn mặn, trữ ngọt, bao gồm các công trình đập tạm ngăn mặn, các thuyền bơm,… đã được đầu tư trong các năm qua.

Đối với các hệ thống công trình đã được đầu tư khép kín: Chú trọng việc vận hành các cửa cống theo hướng tăng cường trữ nước ngọt phục vụ sản xuất, sinh hoạt; tăng cường trữ nước vào công trình thủy lợi ngay trong mùa mưa năm 2026. Đối với các hệ thống công trình chưa được đầu tư khép kín: Tổ chức vận động người dân đắp kín bờ bao từng tiểu vùng, đắp đập tạm để ngăn mặn, trữ ngọt.

Đối với công trình hồ chứa nước Kênh Lấp, Lạc Địa: Thực hiện tốt công tác vận hành, trữ nước ngay trong mùa mưa năm 2026, đảm bảo tích trữ nguồn nước theo thiết kế và chất lượng nước để phục vụ sinh hoạt, sản xuất cho người dân trong mùa hạn mặn. Đắp đập tạm tại vị trí cách cầu Ba Lai 1 khoảng 150m về phía hạ lưu sông Ba Lai (vị trí tuyến đập đã thực hiện mùa khô năm 2019-2020); chiều dài đập khoảng 80m; khu vực tích trữ nước ngọt đoạn sông Ba Lai và các tuyến rạch nhánh dài khoảng 27km; lượng nước ngọt tích trữ ước tính khoảng trên 15 triệu m3.

Đối với lĩnh vực trồng trọt: Khuyến cáo người dân xuống giống theo đúng lịch thời vụ và phù hợp với khả năng đáp ứng nguồn nước của từng vùng; sử dụng các giống thích nghi với điều kiện hạn mặn; ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong canh tác, chăm sóc cây trồng trong điều kiện thiếu nước ngọt; tưới tự động, tưới nhỏ giọt, phun sương,…để tiết kiệm nước. 

Đối với lĩnh vực nuôi trồng thủy sản: Hướng dẫn người dân biện pháp phòng chống, ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn trong lĩnh vực thủy sản, theo dõi tình hình biến động của thời tiết và môi trường nước (nhiệt độ, độ mặn, pH…) để khuyến cáo người dân sản xuất cho phù hợp; hướng dẫn người dân bố trí thời vụ nuôi thủy sản theo tình hình thực tế xâm nhập mặn. 

Nạo vét các ao chứa nước ngọt thô, tăng lượng dự trữ nước ngọt để phục vụ cho công tác vận hành cấp nước. Tổ chức đo kiểm tra độ mặn tại các nhà máy để có kế hoạch lấy nước hợp lý phục vụ nhu cầu nước sinh hoạt cho người dân trong giai đoạn xâm nhập mặn. Đẩy nhanh tiến độ thi công nâng cấp, mở rộng hệ thống cấp nước, tiến độ lắp đặt đồng hồ nước để kịp thời phục vụ nhân dân; có phương án, giải pháp cụ thể nhằm đảm bảo cung cấp nước ngọt phục vụ nhân dân trong mùa khô.

Đảm bảo nguồn nước sinh hoạt trước nguy cơ khô hạn là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng. 

Ở kịch bản 3: Mức độ xâm nhập mặn tương tương mùa khô 2019- 2020 (tương đương xâm nhập mặn sâu nhất năm 2020). Ranh mặn 4 ‰ tác động đến 103/124 xã phường. Ranh mặn 1 ‰ tác động đến 115/124 xã phường chủ động huy động lực lượng, phương tiện và mọi nguồn lực để ứng phó, khắc phục thiệt hại do hạn mặn; hỗ trợ cung cấp nước ngọt, nhu yếu phẩm thiết yếu, xử lý ô nhiễm nguồn nước,…góp phần ổn định đời sống nhân dân trong mùa hạn mặn.

Đối với cấp nước: Chỉ đạo Trung tâm Nước sạch nông thôn vận hành các điểm cấp nước tập trung và hệ thống lọc mặn RO đã được trang bị trong đợt hạn mặn 2015-2016 và 2019-2020 để cấp nước sinh hoạt cho người dân; vận hành 02 trạm bơm nước thô của nhà máy nước Châu Bình và Tân Mỹ lấy nước từ khu vực cống Vàm Hồ, Nhà Thờ, Trung Nhuận, Xẻo Rắn để phục vụ cho người dân trong khu vực; mua nước qua đồng hồ tổng từ các đơn vị cấp nước khác;…

Trong trường hợp tình trạng xâm nhập mặn diễn ra mức độ gay gắt trên diện rộng, nguồn nước dự trữ trong dân đã cạn kiệt, ngoài việc tiếp tục triển khai phương án ứng phó nêu trên, cần thực hiện giải pháp chở nước ngọt thô từ thượng nguồn về các nhà máy nước bị ảnh hưởng độ mặn cao, kéo dài như: Tân Hào, Lương Phú, Long Định, Thới Lai,… để xử lý.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp: Phối hợp với các đơn vị có liên quan và địa phương tăng cường công tác kiểm tra, kịp thời phát hiện và xử lý khi phát sinh dịch bệnh đối với cây trồng, vật nuôi, nuôi trồng thủy sản nhằm hạn chế thiệt hại.

Công ty TNHH MTV Khai thác Công trình thủy lợi Bến Tre, Công ty TNHH MTV Quản lý khai thác công trình thủy lợi Trà Vinh căn cứ diễn biến nguồn nước, độ mặn, mực nước, khả năng trữ nước và nhu cầu sử dụng nước của từng khu vực, chủ động điều chỉnh phương án vận hành, điều tiết, phân phối nguồn nước trong hệ thống công trình thủy lợi; ưu tiên nguồn nước cho các nhu cầu thiết yếu, trong đó chú trọng nguồn nước phục vụ sinh hoạt, nước uống cho gia súc và nước tưới cho cây trồng lâu năm có giá trị kinh tế cao theo điều kiện thực tế; đồng thời, phối hợp với địa phương và các đơn vị có liên quan trong việc bảo đảm nguồn nước.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm được tỉnh xác định là chủ động tích trữ nguồn nước ngay trong mùa mưa năm 2026, thay vì chờ đến khi xâm nhập mặn xảy ra mới triển khai giải pháp ứng phó. Các đơn vị quản lý công trình thủy lợi được yêu cầu kiểm tra, rà soát hiện trạng công trình, vận hành phù hợp nhằm tăng khả năng giữ nước ngọt, hạn chế tác động của mặn xâm nhập.

Đối với sản xuất nông nghiệp, ngành chuyên môn khuyến cáo người dân thực hiện đúng lịch thời vụ, sử dụng giống cây trồng có khả năng thích ứng, áp dụng các biện pháp tưới tiết kiệm nước, không sản xuất tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao. Các nhà máy nước được yêu cầu kiểm tra hệ thống xử lý nước, chủ động phương án kiểm soát độ mặn, chuẩn bị nguồn nước bổ sung trong trường hợp nguồn nước thô bị ảnh hưởng.

Bên cạnh giải pháp của cơ quan quản lý, người dân được khuyến khích chủ động trữ nước mưa, sử dụng hiệu quả các thiết bị chứa nước, thực hiện các biện pháp phù hợp tại hộ gia đình để giảm nguy cơ thiếu nước trong mùa khô./.

Thu Thủy