Quảng Ninh đổi mới phương thức canh tác nông nghiệp, hướng mục tiêu phát thải thấp

Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu ngày càng biểu hiện rõ rệt, gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực cho sản xuất nông nghiệp cũng như đời sống người dân. Trước thách thức đó, Chính phủ đã khuyến khích các địa phương đẩy mạnh áp dụng các biện pháp canh tác lúa theo hướng giảm phát thải góp phần nâng cao năng suất và hướng tới bảo vệ môi trường bền vững.

Theo các chuyên gia nông nghiệp, sản xuất lúa được coi là một trong những lĩnh vực sản xuất phát thải nhiều khí CO2 do lượng phân bón sử dụng lớn, trong khi khả năng hấp thu của cây trồng theo canh tác truyền thống là khá ít. Bên cạnh đó, trồng lúa là ngành gây phát thải lớn nhất, chiếm 49,35% tổng lượng phát thải của ngành nông nghiệp (Theo thông báo quốc gia lần thứ ba của Việt Nam cho công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu - BUR3). Với đặc thù sản xuất lúa nước, đất ruộng thường xuyên ngập nước, chất hữu cơ trong đất sẽ phân hủy trong điều kiện kỵ khí và thải ra khí mê tan. Bên cạnh đó, việc sử dụng quá nhiều phân hóa học (phân đạm) khiến lượng khí N2O phát thải nhiều hơn.

Do đó, việc phát triển vùng lúa chất lượng cao gắn với mục tiêu giảm phát thải không chỉ là yêu cầu tất yếu trước những thách thức của biến đổi khí hậu mà còn là cơ hội để Quảng Ninh tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững. Thông qua việc áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến, sử dụng giống lúa chất lượng cao, quản lý nước tưới hợp lý, giảm lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời đẩy mạnh cơ giới hóa, chuyển đổi số trong sản xuất, địa phương từng bước nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị hạt gạo.

Canh tác lúa giảm phát thải góp phần bảo vệ môi trường tự nhiên.

Những mô hình sản xuất theo hướng phát thải thấp không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn giúp tiết kiệm chi phí đầu vào, cải thiện thu nhập cho người nông dân và bảo vệ môi trường sinh thái. Đây cũng là nền tảng để xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ, phát triển thương hiệu gạo địa phương, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và xuất khẩu, từng bước khẳng định vị thế của nông nghiệp Quảng Ninh trong xu thế phát triển xanh. Thống kê cho thấy, hiện nay, tổng diện tích gieo trồng của Quảng Ninh đạt khoảng 62.000ha/năm, trong đó diện tích lúa chiếm khoảng 37.000ha, tập trung tại các địa phương như Đông Triều, Hoàng Quế, Quảng Yên, Hiệp Hòa, Tiên Yên, Đông Ngũ, Đầm Hà, Đường Hoa, Quảng Hà...

Đây cũng là loại cây trồng có mức phát thải khí nhà kính lớn nhất trong sản xuất nông nghiệp của tỉnh. Mỗi năm, sản xuất nông nghiệp trên địa bàn sử dụng khoảng 80.000 tấn phân bón và 9.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật, trong đó phân bón vô cơ chiếm trên 60%. Việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật chưa thật sự cân đối, còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm sản xuất; phân hữu cơ và chế phẩm sinh học chưa được áp dụng rộng rãi.

Một số trường hợp còn lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật để phòng trừ sâu bệnh, ảnh hưởng đến chất lượng đất, nguồn nước, hệ sinh thái đồng ruộng và sức khỏe người dân, đồng thời làm giảm khả năng cạnh tranh của nông sản trên thị trường.

Trước yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, Quảng Ninh đã từng bước thay đổi phương thức canh tác theo hướng thân thiện với môi trường. Từ năm 2016 đến nay, toàn tỉnh đã tổ chức 106 lớp tập huấn về quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) cho hơn 3.180 học viên.

Đến năm 2025, diện tích áp dụng IPM trên cây lúa đạt khoảng 11.600ha, góp phần hình thành tập quán sản xuất an toàn, giảm sử dụng hóa chất. Song song với đó, giai đoạn 2010-2025, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng (Sở Nông nghiệp và Môi trường) đã triển khai 53 mô hình, dự án sản xuất lúa với quy mô từ vài héc-ta đến hàng chục héc-ta, tạo tiền đề quan trọng để chuyển giao và nhân rộng các tiến bộ kỹ thuật vào thực tiễn.

Đáng chú ý, Trung tâm đã phối hợp với Viện Môi trường Nông nghiệp nghiên cứu, đánh giá lượng phát thải khí nhà kính trong quá trình canh tác lúa. Kết quả cho thấy, khí mê-tan (CH₄) chiếm trên 96% tổng lượng phát thải quy đổi CO₂, trong khi khí N₂O chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Nghiên cứu cũng chỉ ra phát thải CH₄ tăng mạnh từ giai đoạn đẻ nhánh, tiếp tục tăng trong thời kỳ phân hóa đòng và đạt mức cao nhất khi lúa trỗ bông - thời điểm ruộng duy trì ngập nước kéo dài.

Cùng với việc giảm phát thải, canh tác lúa theo hướng công nghệ cao còn góp phần tăng năng suất, giảm lượng phân bón. (Ảnh: NT). 

Đến giai đoạn lúa chín, khi ruộng được tháo nước chuẩn bị thu hoạch, lượng phát thải giảm nhanh do đất chuyển sang trạng thái hiếu khí. Điều này cho thấy, để giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa cần tập trung vào các giải pháp quản lý nước hợp lý, xử lý rơm rạ sau thu hoạch và sử dụng phân bón cân đối. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, vụ Xuân năm 2026, Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng đã triển khai mô hình canh tác lúa giảm phát thải tại phường Đông Triều và xã Đường Hoa.

Các hộ dân tham gia được hướng dẫn áp dụng kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ, hệ thống thâm canh lúa cải tiến (SRI), sử dụng phân hữu cơ, phân vi sinh và phân chậm tan để từng bước thay thế phân bón vô cơ. Kết quả bước đầu cho thấy mô hình giúp giảm khoảng 44% lượng phát thải khí nhà kính so với phương thức canh tác truyền thống, trong khi năng suất vẫn được duy trì ở mức cao.

Năng suất thực thu đạt 7,23 tấn/ha tại phường Đông Triều và 6,60 tấn/ha tại xã Đường Hoa. Đại diện Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, phát triển rừng, cho biết: Kết quả thực tế khẳng định canh tác lúa phát thải thấp hoàn toàn có thể triển khai rộng rãi trong điều kiện sản xuất hiện nay.

Trước đó, để thực hiện các cam kết về tăng trưởng xanh, giảm phát thải khí nhà kính, tỉnh Quảng Ninh đã phê duyệt Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định 5535/QĐ-UBND ngày 30/12/2019 của UBND tỉnh), Kế hoạch hành động tăng trưởng xanh tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2023-2030 (Quyết định số 1318/QĐ-UBND ngày 06/05/2024) với mục tiêu cắt giảm 8% tổng lượng phát thải khí nhà kính so với kịch bản phát thải thông thường trong giai đoạn 2021 -2030 và cắt giảm 25% tổng lượng phát thải khí nhà kính so với kịch bản phát thải thông thường đến năm 2050.

Do đó, tỉnh Quảng Ninh đã chọn phường Đông Triều và xã Đường Hoa triển khai áp dụng canh tác sản xuất lúa giảm phát thải, thông qua sử dụng giống xác nhận, bón phân đúng cách, giảm lượng đạm, áp dụng chế độ tưới nước tiết kiệm, đồng thời vùi rơm rạ xử lý vi sinh để cân bằng vật chất trong chuỗi sản xuất, kết hợp quản lý dịch hại theo quy trình IPM để vừa đảm bảo được năng suất, hiệu quả sản xuất và giảm được phát thải khí nhà kính.

Theo kế hoạch, năm 2026 Trung tâm Khuyến nông và Quản lý bảo vệ, Phát triển rừng triển khai các giải pháp kỹ thuật với quy mô 02 ha/vụ, vụ Xuân và vụ Mùa, với giống lúa DT-100 tại phường Đông Triều, giống J02 tại xã Đường Hoa; năm 2027 xây dựng mô hình thử nghiệm làm cơ sở cho việc đề xuất ban hành quy trình kỹ thuật canh tác lúa giảm phát thải trên địa bản tỉnh. Trong bối cảnh nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mạnh mẽ để thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững, việc Quảng Ninh thúc đẩy xây dựng vùng lúa chất lượng cao gắn với mục tiêu giảm phát thải được xem là hướng đi mang tính chiến lược và lâu dài.

Thanh Hoa