Trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp, nguy cơ ngập lụt tập trung chủ yếu tại vùng trũng phía Bắc và khu vực Đồng Tháp Mười, nơi địa hình thấp, khả năng tiêu thoát nước hạn chế, thường chịu ảnh hưởng trực tiếp của lũ từ thượng nguồn, gây ngập sâu và kéo dài trong mùa mưa lũ.
Vùng trung tâm và ven sông Tiền có nguy cơ ngập lụt trung bình, không chỉ do lũ mà còn do triều cường dâng kết hợp mưa lớn, làm mực nước sông, kênh rạch tăng cao và gây ngập cục bộ các khu dân cư, đô thị và trục giao thông thấp. Khu vực phía Tây và Tây Nam có cao trình tương đối cao hơn nên nguy cơ ngập thấp, chủ yếu xuất hiện ngập cục bộ khi xảy ra mưa lớn kéo dài hoặc khi hệ thống thoát nước đô thị, khu dân cư chưa đáp ứng.
Ngập úng đô thị không chỉ gây thiệt hại về tài sản, hạ tầng kỹ thuật và môi trường mà còn tác động tiêu cực đến chất lượng sống, năng lực cạnh tranh đô thị và sự phát triển kinh tế – xã hội. Nước ngập kéo dài làm hư hỏng mặt đường, giảm độ bền của công trình, gây ô nhiễm cục bộ, tăng nguy cơ dịch bệnh và ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp, hộ gia đình. Đối với các khu vực ven sông – ven kênh rạch, triều cường lên cao còn làm gia tăng nguy cơ tràn bờ, xói lở và phát sinh các điểm sạt cục bộ.
Sạt lở bờ sông trên địa bàn tỉnh diễn biến phức tạp, ảnh hưởng lớn đến đời sống của nhân dân.
Rủi ro sạt lở trên địa bàn tỉnh phân bố rõ nét dọc sông Tiền, sông Hậu và các tuyến kênh trục lớn, nơi có dòng chảy mạnh, địa chất bờ yếu hoặc mật độ hoạt động giao thông thủy và bến bãi cao. Đây là các khu vực có nguy cơ sạt lở cao, thường xuyên ghi nhận diễn biến phức tạp và có thể đe dọa trực tiếp đến nhà ở, hạ tầng và sản xuất ven sông. Vùng kênh rạch nội đồng có nguy cơ trung bình, phụ thuộc vào đặc tính đất và biến động dòng chảy theo mùa. Những khu vực xa sông lớn hoặc có bờ kè ổn định nhìn chung có nguy cơ thấp.
Nguy cơ hạn hán và thiếu nước trên địa bàn tỉnh thể hiện rõ tại các vùng xa trục sông chính, phụ thuộc chủ yếu vào hệ thống kênh trực, dễ xảy ra khô hạn cục bộ trong mùa khô khi nhu cầu nước tăng cao. Ảnh hưởng xâm nhập mặn chủ yếu tập trung ở khu vực phía Đông ven biển, nơi chịu tác động lan truyền mặn từ sông Tiền trong những năm dòng chảy thượng nguồn suy giảm, làm suy giảm chất lượng nguồn nước mặt phục vụ sinh hoạt và sản xuất.
Các hiện tượng dông lốc, dông sét và mưa lớn xảy ra phổ biến trên toàn tỉnh, song mức độ rủi ro khác nhau tùy theo đặc điểm dân cư và hạ tầng. Khu dân cư nông thôn, nơi còn nhiều nhà ở bán kiên cố và mái tôn, có nguy cơ thiệt hại cao khi dông lốc xảy ra. Trong khi đó, khu vực đô thị có hạ tầng kiên cố hơn nên ít bị ảnh hưởng bởi gió mạnh nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ ngập đô thị cục bộ do mưa lớn vượt quá năng lực tiêu thoát. Những khu vực ít dân cư hoặc có cây xanh– mặt nước ổn định thường có mức độ rủi ro thấp hơn.
Chủ động ứng phó với thiên tai, biến đổi khí hậu tỉnh Đồng Tháp xác định phương hướng phòng chống lũ của các tuyến sông có đê. Hiện trạng hệ thống đê bao, bờ bao trên địa bàn tỉnh còn tồn tại nhiều bất cập: các ô bao nhỏ, manh mún, cao trình đỉnh không đồng đều, nhiều đoạn xuống cấp hoặc bị tràn trong các đợt mưa lớn, lũ theo tần suất thiết kế. Điều này vừa làm tăng rủi ro ngập úng, mất an toàn cho sản xuất và đời sống dân sinh, vừa làm gia tăng chi phí quản lý, vận hành và duy tu do hệ thống công trình phân tán, thiếu tính đồng bộ.
Trên cơ sở đó, phương án phòng chống lũ đối với các tuyến sông có đê của tỉnh, giai đoạn đến năm 2030 tập trung vào việc chuẩn hóa và nâng cấp hệ thống đê bao, bờ bao hiện hữu. Trọng tâm là nâng cao cao trình đỉnh đê, gia cố mái và thân đê tại các đoạn xung yếu, thay thế các cống, bọng và trạm bơm không còn đáp ứng yêu cầu tiêu – giữ nước theo thiết kế, đồng thời từng bước khép kín các ô bao ưu tiên.
Cách tiếp cận này nhằm giải quyết trực diện nguy cơ tràn theo tần suất thiết kế, rút ngắn thời gian tiêu úng sau mưa, lũ, bảo đảm lịch thời vụ và tăng độ an toàn cho các vùng lúa chất lượng cao, khu dân cư và hạ tầng thiết yếu. Sau năm 2030, định hướng phát triển hệ thống đê điều và kết cấu hạ tầng phòng, chống thiên tai chuyển sang giai đoạn tổ chức lại không gian đê bao theo hướng hợp lý hơn về quy mô và cấu trúc. Các ô bao nhỏ manh mún được từng bước gom lại thành các ô vừa và lớn, có tuyến đê – đường bao ngoài khép kín, đi kèm với hệ thống cống, trạm bơm và kênh nội đồng được đồng bộ hóa.
Cấu trúc mới này cho phép điều tiết nước trên không gian đủ rộng, bảo đảm mực nước nội đồng đồng đều giữa đầu và cuối tuyến, hỗ trợ kiểm soát độ sâu nước phù hợp vớitừng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa, rút ngắn thời gian ngập về mức thiết kế khi gặp mưa lớn hoặc lũ, đồng thời giảm nguy cơ ngộ độc hữu cơ và sâu bệnh sau ngập.
Việc hoàn thiện hệ thống đê điều theo hướng gom ô bao còn đem lại hiệu quả rõ rệt về vận hành và kinh tế: giảm số lượng đầu mối (cống, bọng, trạm bơm), rút ngắn chiều dài tuyến phải duy tu, tập trung bảo dưỡng vào tuyến vành đai ngoài dễ cơ giới hóa và kiểm tra; qua đó giảm chi phí thường xuyên, nâng cao độ tin cậy cấp tiêu và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Cùng với đó, Đồng Tháp tăng cường hệ thống quan trắc, cảnh báo, quản lý hành lang bảo vệ đê và gắn kết đê điều với hạ tầng giao thông, thủy lợi, hình thành một mạng lưới kết cấu hạ tầng phòng, chống thiên tai hiện đại, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong dài hạn.
Địa phương này đẩy mạnh triển khai các công trình nhằm hoàn thiện hạ tầng ứng phó với thiên tai.
Phương hướng phát triển hệ thống đê điều và kết cấu hạ tầng phòng, chống thiên tai của tỉnh Đồng Tháp được xác định theo mục tiêu nâng cao năng lực chống chịu trước lũ, ngập do mưa lớn và triều cường, sạt lở bờ sông, đồng thời tăng cường khả năng điều tiết, tiêu thoát và trữ nước phục vụ phát triển kinh tế xã hội bền vững. Hệ thống đê điều được đầu tư theo hướng đồng bộ giữa tuyến đê, công trình trên đê và công trình hỗ trợ vận hành, bảo đảm liên kết giữa phòng chống thiên tai và quy hoạch không gian phát triển.
Về đê điều, tập trung nâng cấp, gia cố các tuyến đê trọng yếu bảo vệ dân cư và hạ tầng thiết yếu; cải tạo mặt cắt, gia cường kết cấu, xử lý nền, chống thấm, hoàn thiện mái đê và các vị trí xung yếu. Đồng thời, đầu tư hệ thống kè và giải pháp chỉnh trị tại các đoạn bờ sông có nguy cơ sạt lở cao; tổ chức quan trắc diễn biến bờ sông, kiểm soát khai thác cát và hoạt động tác động đến lòng, bờ, bãi sông nhằm giảm thiểu rủi ro lâu dài.
Về kết cấu hạ tầng phòng, chống thiên tai, ưu tiên hoàn thiện hệ thống cống, trạm bơm, cửa tiêu thoát trên các tuyến đê và đê bao; nâng cấp các tuyến kênh trục tiêu thoát lũ, kênh dẫn và hệ thống công trình điều tiết để chủ động phân phối dòng chảy, giảm ngập cục bộ và bảo đảm cấp nước mùa kiệt. Phát triển đường quản lý đê kết hợp giao thông nông thôn, bảo đảm vận hành và ứng cứu nhanh khi có sự cố; bố trí điểm tránh trú, sơ tán an toàn, kho vật tư dự phòng và trang thiết bị cứu hộ tại các khu vực trọng điểm.
Về quản lý vận hành, đẩy mạnh hiện đại hóa công tác quản lý đê điều theo hướng số hóa dữ liệu công trình, kiểm tra định kỳ, giám sát an toàn theo thời gian thực tại các điểm xung yếu; xây dựng quy trình vận hành liên hoàn giữa đê, cống, trạm bơm và hệ thống điều tiết nội đồng theo ngưỡng mực nước. Tăng cường phối hợp liên ngành và liên địa phương, kết hợp truyền thông cộng đồng, diễn tập ứng phó thiên tai, từng bước nâng cao năng lực phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai trên toàn tỉnh./.
Bùi Hà