Phân bón là vật tư quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, việc lạm dụng, sử dụng không đúng kỹ thuật phân bón vô cơ sẽ gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường, gây hại đến sức khỏe con người, sinh vật có ích, ảnh hưởng đến chất lượng nông sản. Việc chuyển đổi sử dụng phân bón vô cơ sang phân bón hữu cơ được coi là giải pháp tối ưu, tiến tới xây dựng một nền sản xuất nông nghiệp an toàn, chất lượng, hiệu quả và bền vững.
Theo đánh giá của các chuyên gia, việc sử dụng phân bón hữu cơ mang lại rất nhiều lợi ích. Ngoài việc cung cấp chất dinh dưỡng ổn định cho cây trồng, phân hữu cơ có tác dụng cải thiện tính chất vật lý, hóa học, sinh học đất, hạn chế rửa trôi, tăng độ thấm và khả năng giữ nước của đất, tăng khả năng chịu hạn của cây trồng, tiết kiệm rất nhiều chi phí đầu vào cho nhà nông.
Sản xuất phân bón hữu cơ theo phương thức truyền thống thực hiện tại nông hộ chủ yếu dựa trên nguồn nguyên liệu là chất thải hay các phế phụ phẩm thu gom từ chăn nuôi và trồng trọt. Cách làm khá đơn giản, các phụ phẩm hữu cơ được trộn đều, đồng thời có thể bổ sung các nguyên tố khoáng và chế phẩm vi sinh vật, sau đó ủ thành đống với mục đích duy trì nhiệt độ hình thành trong đống ủ để thúc đẩy quá trình phân hủy chất hữu cơ, đẩy nhanh quá trình khoáng hóa và tiêu diệt các sinh vật gây hại.
Tuy nhiên ở nhiều nơi, nhà nông còn e ngại khi sử dụng phân hữu cơ chăm bón cây trồng. Nguyên nhân chủ yếu do áp lực thâm canh tăng năng suất và những tiện dụng của phân vô cơ như gọn nhẹ, tác động nhanh đến sinh trưởng của cây, cho nên người dân chủ yếu sử dụng phân bón vô cơ. Trước thực trạng này, ngành chức năng cần tuyên truyền để nhà nông hiểu rõ mối nguy hại từ lạm dụng phân bón hóa học, từ đó dần thay đổi thói quen canh tác, sử dụng hài hòa giữa phân bón vô cơ và hữu cơ.
Cùng với các địa phương trên cả nước, tỉnh Tây Ninh triển khai đồng bộ giải pháp nhằm thúc đẩy sản xuất, sử dụng hiệu quả phân bón hữu cơ. Từ rơm rạ sau thu hoạch đến chuối chín khó bán, nông dân Tây Ninh đang tìm cách biến phụ phẩm thành phân bón, chế phẩm sinh học và sản phẩm có giá trị phát triển kinh tế tuần hoàn.
Tại ấp Bờ Hồ, xã Dương Minh Châu, bà Dương Thùy Hương cùng nhiều người dân đã hình thành thói quen phân loại rác thải sinh hoạt ngay trong gia đình. Những loại rác như rau, gốc rễ, vỏ trái cây, vỏ củ được thu gom riêng để ủ làm phân bón; các loại rác thải khác được bỏ vào túi riêng. Với cách làm đơn giản sau khi được Hội Nông dân hướng dẫn, những phụ phẩm tưởng chừng phải bỏ đi đã được tận dụng, trở thành nguồn dinh dưỡng phục vụ trồng rau tại gia đình. Việc làm này cũng giúp người dân hình thành ý thức sử dụng tài nguyên hợp lý, hạn chế lượng rác thải sinh hoạt cần thu gom, xử lý.
Mô hình ủ phân hữu cơ từ chuối chín tại xã Phước Lý.
Bằng cách làm sáng tạo, mô hình sản xuất phân bón hữu cơ từ chuối chín của anh Trần Anh Thy (xã Phước Lý) cho thấy hiệu quả vượt trội. Ở vùng trồng chuối, khi thị trường tiêu thụ chậm, những trái chuối chín nhanh có thể trở thành nỗi lo của nhà vườn. Chuối càng để lâu càng khó bán, trong khi bán ngay lúc thị trường xuống thấp thì giá trị thu về không cao.
Từ thực tế này, năm 2022 anh Thy bắt đầu nghiên cứu, làm thử và hoàn thiện chế phẩm dịch chuối bằng phương pháp lên men sinh học. Theo anh Thy, dịch chuối có hàm lượng dinh dưỡng hữu cơ, giàu kali, được sử dụng cho hoa lan, cây cảnh, rau màu và cây ăn trái. Sản phẩm sau lên men được kiểm tra với các tiêu chí về mùi thơm dịu, không mốc, pH khoảng 3,5–4,5 và thời gian bảo quản từ 6–12 tháng.
Hay tại xã Mộc Hóa, ông Trần Văn Nghị tiên phong áp dụng phương pháp sản xuất phân bón hữu cơ từ cá ủ. Theo ông Nghị, để bón cho khoảng 1,5–2ha lúa, ông trộn 500kg cá với 1 tấn tro trấu và 1 bao phân VL07. Hỗn hợp này được trộn và ủ trong khoảng 1–1,5 tháng trước khi đem rải trên ruộng. Sau khi ủ xong, các thành phần được trộn đều với tro trấu để tạo thành phân bón hữu cơ hoàn chỉnh. Theo tính toán của ông Nghị, chi phí cho mỗi mẻ phân như vậy khoảng 3 triệu đồng.
Trong khi đó, nếu sử dụng hoàn toàn phân bón hóa học, mỗi hecta lúa nông dân phải chi khoảng 7 triệu đồng tiền phân. Như vậy, cách làm này giúp giảm gần một nửa chi phí đầu vào cho người trồng lúa. Không chỉ tiết kiệm chi phí, phân cá ủ còn mang lại nhiều lợi ích khác. Theo ông Nghị, loại phân này chứa lượng đạm tự nhiên cao, giúp cây lúa phát triển ổn định và duy trì dinh dưỡng lâu trong đất. Đồng thời, khi sử dụng phân hữu cơ, tình trạng sâu bệnh trên ruộng lúa cũng giảm đáng kể. Trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp biến động, những sáng kiến trên đang trở thành hướng đi giúp nông dân giảm chi phí, duy trì sản xuất và nâng cao tính bền vững cho sản xuất nông nghiệp.
Phụ phẩm nông nghiệp được tận dụng để làm phân bón hữu cơ (Ảnh minh họa).
Tại Kế hoạch Phát triển sản xuất và sử dụng phân bón hữu cơ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 trên địa bàn, tỉnh Tây Ninh đặt mục tiêu khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế nguồn nguyên liệu hữu cơ sẵn có để sản xuất phân bón hữu cơ, góp phần giảm ô nhiễm môi trường, giảm phát thải khí nhà kính; sử dụng hài hòa phân bón hữu cơ và vô cơ nhằm duy trì, nâng cao sức khỏe đất, phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững, tạo ra sản phẩm nông nghiệp an toàn, bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và nâng cao hiệu quả kinh tế.
Đến năm 2030: Sản lượng phân bón hữu cơ sản xuất và sử dụng ở quy mô nông hộ đạt tối thiểu 0,1 triệu tấn/năm; phấn đấu sản lượng phân bón hữu cơ sản xuất tại các cơ sở đủ điều kiện trên địa bàn tỉnh đạt khoảng 10 triệu tấn/năm. Tỷ lệ phân bón hữu cơ sử dụng chiếm tối thiểu 30% tổng lượng phân bón sử dụng trong sản xuất nông nghiệp. Xây dựng các mô hình sử dụng phân bón hữu cơ hiệu quả trên các cây trồng chủ lực của tỉnh (lúa, cây ăn quả, rau, sắn…).
Phấn đấu 50% xã, phường xây dựng được mô hình sử dụng phân bón hữu cơ gắn với chuỗi giá trị đối với các sản phẩm chủ lực, đặc sản có lợi thế của địa phương. Trên 90% cán bộ kỹ thuật được tập huấn; tổ chức tập huấn hằng năm cho các cơ sở kinh doanh và nông dân về sử dụng phân bón cân đối, tiết kiệm, hiệu quả.
Tỉnh phát triển và đa dạng hóa các sản phẩm phân bón hữu cơ thông qua việc tạo điều kiện thuận lợi cho tổ chức, cá nhân thực hiện khảo nghiệm phân bón hữu cơ theo quy định pháp luật, phát triển hệ thống sản phẩm đa dạng về chủng loại, quy mô và chất lượng. Khuyến khích sản xuất, sử dụng phân bón hữu cơ quy mô nông hộ trên cơ sở tận dụng phụ phẩm trong trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản và rác thải sinh hoạt. Phát triển các sản phẩm phân bón hữu cơ chất lượng cao, phân bón hữu cơ sinh học, chứa vi sinh vật có ích, thuận tiện sử dụng, góp phần ổn định độ phì đất, nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế.
Đẩy mạnh chuyển giao các sản phẩm phân bón hữu cơ có hiệu quả cao, phù hợp với từng loại đất, cây trồng; thân thiện với môi trường, góp phần cải tạo và bảo vệ tài nguyên đất. Nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ sản xuất phân bón hữu cơ tiên tiến, sử dụng nguyên liệu sẵn có từ trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản và rác thải sinh hoạt; ưu tiên công nghệ quy mô nông hộ và các tiến bộ kỹ thuật đã được nghiệm thu. Nghiên cứu, xây dựng và chuyển giao quy trình bón phân kết hợp vô cơ – hữu cơ hợp lý theo loại đất, cây trồng và mùa vụ, nhằm giảm chi phí, nâng cao năng suất và giá trị nông sản.
Xây dựng, nhân rộng các mô hình canh tác sử dụng phân bón hữu cơ hiệu quả gắn với chuỗi giá trị đối với các sản phẩm chủ lực, đặc sản có lợi thế của địa phương. Hoàn thiện quy trình bón phân cho các cây trồng chủ lực, tăng tỷ lệ sử dụng phân bón hữu cơ trong sản xuất. Từng bước xây dựng, triển khai các mô hình nông nghiệp tuần hoàn, sử dụng hiệu quả phế phụ phẩm giữa các ngành hàng (trồng trọt – trồng trọt (luân canh - xen canh); trồng trọt – chăn nuôi; trồng trọt – thủy sản…)./.
Hồng Hạnh