Các khu công nghiệp truyền thống đã đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế và tạo việc làm, nhưng cũng bộc lộ nhiều vấn đề như: ô nhiễm môi trường, lãng phí tài nguyên và thiếu sự liên kết giữa các doanh nghiệp. Chính vì vậy, việc phát triển khu công nghiệp sinh thái trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường.
Theo các chuyên gia, các doanh nghiệp tham gia mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn thể hiện cam kết với cộng đồng quốc tế về phát triển bền vững, hướng tới nền kinh tế tuần hoàn và trung hòa carbon. Hiện nay, mô hình khu công nghiệp sinh thái không chỉ là “chìa khóa” cho bài toán môi trường trong phát triển công nghiệp, mà còn là chiến lược xây dựng các cụm liên kết ngành có sức cạnh tranh cao, tăng sức hấp dẫn trong thu hút vốn đầu tư nước ngoài, từng bước hiện thực hóa các cam kết quốc gia về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.
Việt Nam bắt đầu triển khai mô hình khu công nghiệp (KCN) sinh thái từ năm 2014 thông qua các dự án thí điểm với sự hỗ trợ kỹ thuật của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO). Về mặt pháp lý, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP lần đầu quy định rõ khái niệm, tiêu chí và lộ trình chuyển đổi KCN sinh thái trong quản lý KCN và khu kinh tế.
Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Trong đó đặt mục tiêu đến năm 2030, khoảng 10% tổng số KCN cả nước sẽ là KCN sinh thái, bao gồm cả chuyển đổi và thành lập mới. Nghị quyết đồng thời yêu cầu đẩy nhanh quá trình tích hợp hạ tầng sản xuất với logistics, hạ tầng xã hội và xử lý môi trường, hướng tới mô hình phát triển công nghiệp hiện đại hơn. Đây là cơ sở quan trọng để tháo gỡ nhiều điểm nghẽn pháp lý trong quá trình chuyển đổi, đặc biệt là việc sửa đổi các quy định liên quan đến quản lý KCN và Luật Bảo vệ môi trường.
Trước yêu cầu hướng đến mục tiêu phát triển kinh tế xanh, các địa phương tăng tốc chuyển đổi sang mô hình KCN sinh thái.
Ðồng Nai hiện là một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Tuy nhiên, quy mô phát triển công nghiệp lớn cũng kéo theo áp lực ngày càng gia tăng đối với nhu cầu năng lượng, nguồn nước, xử lý chất thải và kiểm soát phát thải khí nhà kính. Mặc dù sở hữu nhiều điều kiện nhưng đến nay thành phố chưa có KCN nào được công nhận đạt chuẩn sinh thái.
Theo Ban Quản lý các KCN, khu kinh tế thành phố, việc trao đổi, tái sử dụng năng lượng, nước, phụ phẩm và chất thải giữa các DN chưa hình thành đồng bộ, hiệu quả sử dụng tài nguyên còn hạn chế. Công tác quản lý phát thải khí nhà kính chưa thống nhất. Trong khi đó, chi phí đầu tư ban đầu lớn, thiếu cơ chế hỗ trợ cụ thể khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn chuyển đổi.
Giai đoạn 2021-2030, Đồng Nai được quy hoạch tổng cộng 89 KCN với tổng diện tích gần 43,3 nghìn hécta. Hiện có 44 KCN đang hoạt động, tổng diện tích gần 15,2 nghìn hécta. Đến nay, thành phố chưa có KCN được chứng nhận xanh, sinh thái, do đó, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế ưu đãi cho lĩnh vực này.
Nghị quyết số 16-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065 đưa ra định hướng phát triển hệ thống KCN hiện đại, thông minh, sinh thái. Theo định hướng này, thành phố xác định chuyển đổ xanh, kinh tế tuần hoàn là bước đột phá chiến lược, hướng đến hình thành chuỗi liên kết, tái sử dụng phụ phẩm, năng lượng và nước thải sau xử lý. Mục tiêu đến năm 2035, hầu hết các KCN trên địa bàn đạt chuẩn sinh thái; KCN mới phải đáp ứng tiêu chuẩn sinh thái ngay từ khâu quy hoạch.
Nhiều năm qua, Đồng Nai kiên định hướng phát triển xanh, bền vững; ưu tiên chuyển đổi KCN hiện hữu và xây dựng KCN mới theo tiêu chí sinh thái, xanh, công nghệ cao. Thành phố đang phối hợp một số tổ chức trong và ngoài nước để nghiên cứu mô hình công nghiệp ít carbon, thúc đẩy năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng và xây dựng lộ trình chuyển đổi KCN sinh thái phù hợp thực tiễn.
Đáng chú ý, Kế hoạch số 76/KH-UBND về thực hiện chuyển hóa các KCN hiện hữu thành KCN xanh, KCN sinh thái trên địa bàn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được UBND thành phố ban hành được xác định là nền tảng chính sách quan trọng để Đồng Nai chuyển từ việc phát triển KCN theo hướng truyền thống sang tổ chức lại hoạt động sản xuất, hạ tầng và quan hệ giữa các doanh nghiệp trong KCN theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và tăng hiệu quả sử dụng năng lượng.
Kế hoạch đặt mục tiêu thúc đẩy hình thành các KCN xanh, KCN sinh thái, gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Các chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp trong KCN được giao trách nhiệm tham gia vào lộ trình này, trong đó có yêu cầu thực hiện ít nhất một hoạt động cộng sinh công nghiệp, áp dụng các giải pháp sử dụng hiệu quả tài nguyên, sản xuất sạch hơn và giảm phát thải.
Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 gồm tối thiểu 2 KCN được chứng nhận KCN sinh thái; tối thiểu 10% doanh nghiệp trong các KCN áp dụng giải pháp sử dụng hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn; 90% KCN được tiếp cận và áp dụng các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả.
Để cụ thể hóa Kế hoạch mục tiêu trên, Ban Quản lý các Khu công nghiệp - Khu kinh tế tỉnh Đồng Nai ban hành Kế hoạch số 37/KH-KCNKKT. Theo đó Ban Quản lý yêu cầu làm việc với các chủ đầu tư xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp nhằm thúc đẩy hình thành khu công nghiệp xanh, khu công nghiệp sinh thái trên địa bàn.
Các nội dung được đặt ra gồm sản xuất sạch hơn, cộng sinh công nghiệp, kinh tế tuần hoàn, kiểm toán năng lượng, kiểm kê khí nhà kính và sử dụng điện năng lượng tái tạo theo quy định. Đồng thời, các địa phương nơi có khu công nghiệp được yêu cầu theo dõi, đề xuất các mô hình, doanh nghiệp và cá nhân có kết quả tốt trong xây dựng, vận hành khu công nghiệp sinh thái./.
Bùi Thảo