Phát huy vai trò của khoa học - công nghệ trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chịu tác động của biến đổi khí hậu những hiện tượng như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán hay xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên hơn, gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội. Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm, Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan khác.

Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người thiệt mạng và mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng. Không chỉ gia tăng về số lượng, nhiều loại hình thiên tai còn xuất hiện trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và diễn biến nhanh, trong khi đó, phương pháp truyền thống bộc lộ hạn chế trong cảnh báo, dự báo.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là dự báo chính xác hơn mà còn phải nhanh hơn và thông minh hơn. Theo các chuyên gia, hệ thống dự báo khí tượng thủy văn của Việt Nam thời gian qua đã đạt nhiều tiến bộ đáng kể. Các mô hình dự báo số trị vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết đến lưới 3x3km; dự báo bão được thực hiện bằng tổ hợp nhiều mô hình toàn cầu và khu vực, kết hợp công nghệ đồng hóa dữ liệu.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang mang lại hiệu quả rõ rệt. Các mô hình học máy giúp cải thiện dự báo cường độ bão từ 10%-20% trong ngắn hạn; hệ thống nhận dạng bão tự động từ dữ liệu vệ tinh đạt độ chính xác trên 90%. Trong dự báo dông, lốc, hệ thống tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, ra-đa, định vị sét và trạm đo mưa có thể cảnh báo sớm từ 30 phút đến 3 giờ với độ chính xác 70%-90%. Các nền tảng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất cũng đã được triển khai theo thời gian thực, cập nhật đến cấp xã.

Công tác dự báo thủy văn tiếp tục được cải thiện, với khả năng dự báo lũ trên các sông khu vực Bắc Bộ, Trung Bộ từ 12 giờ đến 48 giờ, Nam Bộ đến 5 ngày; cảnh báo sớm có thể đạt từ 2-4 ngày, thậm chí tới 10 ngày ở một số khu vực. Ở lĩnh vực thủy văn và quản lý tài nguyên nước, AI được tích hợp mô hình khí hậu, mô hình thủy văn thủy lực với dữ liệu viễn thám và các chỉ số hạn hán cho phép giám sát đồng thời nhiều yếu tố như độ ẩm đất, dòng chảy, bốc thoát hơi. 

Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ nâng cao hiệu quả dự báo, cảnh báo sớm thiên tai giữ vai trò đặc biệt quan trọng trước diễn biến bất thường, cực đoan của tình hình thời tiết. 

Theo Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam, một số hệ thống hỗ trợ đã có thể xây dựng bản đồ hạn hán, bản tin dự báo theo tháng và đánh giá nguồn nước theo lưu vực. Dữ liệu không chỉ phục vụ cơ quan quản lý mà còn hỗ trợ trực tiếp người dân và doanh nghiệp trong việc điều chỉnh kế hoạch sản xuất, thích ứng với điều kiện thời tiết cực đoan.

Cùng với đó, ngành khí tượng thủy văn đang hướng tới xây dựng hệ thống cảnh báo thiên tai theo thời gian thực, kết nối từ trung ương đến địa phương. Dữ liệu từ các trạm quan trắc, cảm biến IoT, radar và vệ tinh sẽ được truyền liên tục, xử lý bằng AI và gửi cảnh báo qua nhiều kênh như tin nhắn, mạng xã hội hay hệ thống truyền thanh cơ sở.

Mặc dù đạt được nhiều kết quả, công tác dự báo vẫn còn nhiều hạn chế. Trong đó, độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp; dự báo cường độ bão chưa có nhiều cải thiện trong dài hạn; thời gian dự báo đỉnh lũ còn ngắn. Đặc biệt, việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất đến từng vị trí cụ thể vẫn gặp khó khăn do thiếu dữ liệu quan trắc địa chất và địa hình theo thời gian thực. Bên cạnh đó, hạ tầng dữ liệu, mạng lưới quan trắc và nguồn nhân lực khoa học-công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu; cơ chế tài chính và chính sách thu hút nguồn lực cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ còn hạn chế.

Theo đại diện Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, ngành khí tượng thủy văn cần tập trung vào 4 trụ cột chính: Làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI), phát triển hệ thống quan trắc thông minh, nâng cao năng lực xử lý dữ liệu lớn và cải thiện hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân. Mục tiêu cụ thể là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7m/s trong hạn 1-3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng, đồng thời phát triển các mô hình AI có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước 2-5 ngày.

Trước yêu cầu thực tiễn, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, việc đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ hiện đại như AI, dữ liệu lớn (Big Data), viễn thám hay mô hình dự báo số độ phân giải cao sẽ mở ra hướng đi mới cho ngành khí tượng thủy văn.

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn sẽ được thúc đẩy thông qua xây dựng cơ sở dữ liệu lớn, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, phát triển nền tảng cảnh báo sớm đa thiên tai và tăng cường chia sẻ dữ liệu. Một trong những yêu cầu then chốt được nhấn mạnh là đưa thông tin dự báo, cảnh báo đến người dân nhanh nhất, dễ tiếp cận nhất thông qua các nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh.../.

Vũ Hoa