Quan trắc môi trường nuôi trồng thủy sản, kiểm soát nguy cơ ô nhiễm

Theo đánh giá của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), công tác quan trắc, cảnh báo môi trường trong nuôi trồng thủy sản không chỉ dừng ở việc ghi nhận các chỉ số kỹ thuật, mà còn giữ vai trò như một “hệ thống phòng vệ từ sớm” cho toàn bộ vùng nuôi.

Việc theo dõi liên tục các thông số như: DO, pH, nhiệt độ, độ mặn, cùng các khí độc như NH3, NO2 giúp phát hiện sớm những biến động bất thường của môi trường nước để kịp thời can thiệp. Khi các chỉ số vượt ngưỡng, người nuôi có thể nhanh chóng thực hiện các biện pháp: Thay nước, tăng cường sục khí, bổ sung chế phẩm vi sinh, qua đó hạn chế nguy cơ bùng phát dịch bệnh và nhiều tác nhân gây hại khác. Môi trường nuôi được duy trì ổn định cũng đồng nghĩa với việc vật nuôi tăng sức đề kháng, giảm tỷ lệ hao hụt và thiệt hại trong quá trình sản xuất. 

Không chỉ có ý nghĩa trong phòng ngừa rủi ro, hệ thống theo dõi môi trường còn là công cụ hỗ trợ kỹ thuật quan trọng, giúp tối ưu quy trình nuôi. Từ dữ liệu quan trắc, người nuôi có thêm cơ sở để điều chỉnh lượng thức ăn, tần suất cho ăn, lựa chọn thời điểm thay nước phù hợp, cũng như chủ động ổn định độ kiềm, pH bằng vôi hoặc khoáng chất. 

Tại tỉnh Đồng Tháp, sau  hợp nhất, địa phương này có không gian phát triển rộng hơn, trải dài từ khu vực biên giới giáp Campuchia- nơi đầu nguồn sông Tiền đến vùng vẹn biển hướng ra biển Đông. Ngành thủy sản của tỉnh phát triển theo hướng đồng bộ, khép kín từ sản xuất giống, sản xuất thức ăn, nuôi thương phẩm đến chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Mô hình này đã góp phần hình thành chuỗi giá trị liên kết giữa vùng nguyền liệu với cơ sở chế biến, giữa sản xuất nông nghiệp với công nghiệp hỗ trợ, qua đó nâng cao giá trị xuất khẩu và tăng năng lực cạnh tranh cho sản phẩm thủy sản của tỉnh. 

Nuôi trồng thủy sản trở thành động lực phát triển kinh tế tại nhiều địa phương. 

Hiện toàn tỉnh có trên 22.800 ha diện tích nuôi thủy sản, với đối tượng nuôi đa dạng. Tổng sản lượng nuôi và khai thác thủy sản hằng năm đạt trên 1 triệu tấn; trong đó sản lượng tôm nước lợ năm 2025, ước đạt 22.900 tấn, tăng 8,5% so với năm 2018. Riêng diện tích nuôi tôm đến năm 2025 ước đạt khoảng 8.660 ha, tập trung ở khu vực phía Đông chủ yếu là dọc theo các cửa sông và ven biển.

Các hình thức nuôi tôm trên địa bàn tỉnh khá đa dạng, từ nuôi quảng canh cải tiến, nuôi bán thâm canh, thâm canh với các mô hình như ao đất, ao lót bạt (có hoặc không có mái che) đến các mô hình ứng dụng khoa học- kỹ thuật, quy trình nuôi tiên tiến như nuôi 2-3 giai đoạn trong ao/bể tròn, nuôi khép kín... Hiện nay, tỉnh có khoảng 320 ha nuôi tôm áp dụng mô hình 2 hoặc 3 giai đoạn, chiếm khoảng 15% tổng diện tích nuôi tôm thâm canh của tỉnh; trong đó có 15,6 ha nuôi tôm thẻ chân trắng đạt tiêu chuẩn ASC.  

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, ngành nông nghiệp tỉnh định hướng khuyến khích mô hình nuôi tôm công nghệ cao, thân thiện môi trường; áp dụng hệ thống quan trắc và cảnh báo sớm dịch bệnh. Để đạt được mục tiêu này, Đồng Tháp tổ chức thực hiện hiệu quả công tác quan trắc, giám sát và cảnh báo môi trường trong nuôi trồng thủy sản trên địa bàn tỉnh; 

Qua đó kịp thời cung cấp thông tin, dự báo diễn biến môi trường phục vụ công tác quản lý, chỉ đạo sản xuất và phòng ngừa, cảnh báo dịch bệnh; đồng thời góp phần hoàn thiện và vận hành đồng bộ hệ thống quan trắc môi trường nuôi trồng thủy sản từ Trung ương đến địa phương, hướng tới phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững, an toàn và thích ứng với biến đổi khí hậu. 

Giai đoạn 2026-2030, thực hiện quan trắc môi trường tại 53 điểm nguồn nước cấp đại diện cho các vùng nuôi trồng thủy sản trọng điểm trên địa bàn tỉnh; bảo đảm 100% các điểm quan trắc được thực hiện theo đối tượng, thông số, thời điểm và tần suất quy định. Bảo đảm việc quan trắc môi trường được thực hiện tối thiểu 02 lần/tháng trong thời gian nuôi đối với các thông số quan trắc định kỳ; tăng tần suất quan trắc phù hợp khi có diễn biến bất lợi về thời tiết, môi trường, dịch bệnh hoặc thủy sản chết bất thường theo yêu cầu thực tế.

Bên cạnh đó, 100% kết quả quan trắc được tổng hợp, phân tích, đánh giá; trường hợp phát hiện thông số môi trường bất lợi hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến hoạt động nuôi trồng thủy sản phải kịp thời thông tin, cảnh báo và đề xuất biện pháp xử lý, khuyến cáo phù hợp đến cơ quan quản lý, địa phương và các cơ sở nuôi có liên quan. 

Kiểm soát môi trường nuôi trồng thủy sản giữ vai trò quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. 

UBND tỉnh quy định nguyên tắc về quan trắc, cảnh báo môi trường nuôi trồng thủy sản: thực hiện thường xuyên, liên tục và có hệ thống nhằm phát hiện những yếu tố có nguy cơ tác động xấu đến môi trường nuôi trồng thủy sản, thông báo kịp thời đến cơ quan quản lý thủy sản, thú y; cảnh báo và hướng dẫn người nuôi thực hiện các biện pháp xử lý và khắc phục cần thiết.

Vùng quan trắc môi trường bao gồm: Vùng nuôi trồng thủy sản tập trung, có chung nguồn nước cấp, được xác định theo địa giới hành chính, phù hợp với quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản của địa phương; những nơi thường xảy ra dịch bệnh hoặc có nguy cơ ô nhiễm môi trường. Đối tượng quan trắc: Là chất lượng nước vùng nuôi động vật thủy sản được nuôi tập trung theo các quy định hiện hành về phát triển nuôi trồng thủy sản của địa phương (bao gồm chất lượng nước cấp và nước tại cơ sở nuôi).

Khi môi trường có diễn biến bất thường (mưa, nắng nóng kéo dài); khi khu vực nuôi thủy sản xảy ra dịch bệnh; khi môi trường vùng nuôi có dấu hiệu ô nhiễm, tích tụ chất hữu cơ; có hiện tượng tảo nở hoa tại vùng nuôi nhuyễn thể, nuôi biển; quan trắc môi trường cuối vụ nuôi đối với vùng nuôi tôm thẻ chân trắng, tôm sú, cá tra…Thông số, tần suất quan trắc, giám sát: Dựa trên các thông số quan trắc và giám sát môi trường thường xuyên tại các vùng nuôi. Tùy theo tình hình thực tế để lựa chọn và bổ sung các chỉ tiêu khác ngoài các chỉ tiêu quan trắc thường xuyên cho phù hợp.

Dữ liệu quan trắc sau khi phân tích được cập nhật vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về quan trắc, cảnh báo môi trường thủy sản để phục vụ công tác quản lý nhà nước, chỉ đạo sản xuất và cung cấp thông tin cho người nuôi. Kết quả quan trắc, cảnh báo và khuyến cáo được gửi tới UBND các phường, xã và người nuôi thông qua các hình thức phù hợp như: văn bản, hệ thống thông tin cơ sở, phương tiện thông tin đại chúng, nền tảng số và các ứng dụng công nghệ thông tin, bảo đảm nhanh chóng, kịp thời và hiệu quả.

Đồng Tháp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới (GIS, công nghệ viễn thám…) trong việc điều tra, quan trắc và phân tích dự báo chất lượng môi trường nuôi trồng thủy sản nhằm phục vụ hiệu quả công tác chỉ đạo sản xuất nuôi trồng thủy sản. Triển khai thí điểm và từng bước mở rộng hệ thống quan trắc tự động, thiết bị đo nhanh tại hiện trường và công nghệ cảm biến môi trường để việc truyền tải thông tin, dữ liệu quan trắc môi trường được nhanh và kịp thời nhất. 

Đồng thời đa dạng hóa các hình thức thông tin, tuyên truyền (thông tin trên đài truyền hình, truyền thanh, hệ thống mạng, ứng dụng điện thoại…) để thông tin kịp thời diễn biến chất lượng môi trường vùng nuôi; đồng thời nâng cao nhận thức của người nuôi về vai trò của quan trắc môi trường để cảnh báo sớm ô nhiễm cũng như bảo vệ môi trường trong nuôi trồng thủy sản. Tổ chức chia sẻ kết quả quan trắc, giám sát môi trường vùng nuôi trồng thủy sản với các tổ chức, cá nhân có nhu cầu nhằm hạn chế thấp nhất thiệt hại và nâng cao giá trị, phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm thủy sản./.

Hồng Hà