Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, nông nghiệp không chỉ dừng ở sản xuất, mà cần tiến xa hơn nhất là khâu chế biến sâu, giúp gia tăng giá trị sản phẩm và phát triển bền vững. Thực tế cho thấy, xuất bán nông sản thô tuy nhanh nhưng hiệu quả kinh tế thấp, dễ rủi ro, phụ thuộc vào giá cả thị trường. Bởi vậy, việc chuyển hướng sang sản xuất – chế biến – tiêu thụ khép kín đang trở thành xu thế tất yếu của ngành nông nghiệp hiện nay.
Nhờ chế biến sâu, nông sản không chỉ là thực phẩm, mà còn trở thành dược liệu, mỹ phẩm, đồ uống chức năng, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường hiện đại. Qua đó, tạo ra chuỗi giá trị mở rộng, trong đó chế biến là quy trình quan trọng để nông sản Việt bước vào nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.
Với lợi thế về đất đai, vị trí địa lý thuận lợi và khả năng kết nối nhanh với các trung tâm tiêu thụ lớn, các doanh nghiệp, HTX, hộ sản xuất trên địa bàn tỉnh Lào Cai đang đẩy mạnh đầu tư, phát triển công nghiệp chế biến nông sản theo hướng hiện đại, chế biến sâu gắn với chuỗi giá trị. Đây được xem là hướng đi chiến lược nhằm gia tăng giá trị nông sản, thúc đẩy kinh tế nông thôn.
Từ vùng chè ở Bảo Yên, Mường Khương, vùng quế Văn Bàn, Bắc Hà đến các vùng dược liệu, rừng trồng, chăn nuôi tập trung…, ngày càng nhiều cơ sở chế biến được xây dựng ngay tại địa phương. Việc đưa nhà máy đến gần vùng nguyên liệu không chỉ giảm chi phí vận chuyển, hạn chế tổn thất sau thu hoạch mà còn tạo điều kiện để nông sản được sơ chế, chế biến sâu, nâng cao giá trị trước khi đưa ra thị trường.
Các địa phương chú trọng xây dựng cơ chế thuận lợi để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào chế biến, liên kết sản xuất.
Hiện toàn tỉnh có 1.002 cơ sở sản xuất, kinh doanh chế biến nông, lâm sản. Trong đó có 597 cơ sở chế biến gỗ rừng trồng, 73 cơ sở chế biến chè, 64 cơ sở chế biến quế, 189 cơ sở chế biến các sản phẩm từ động vật, 37 cơ sở sơ chế, chế biến dược liệu, 34 cơ sở sơ chế, chế biến rau, quả cùng nhiều cơ sở chế biến gạo, thủy sản và sắn. Hệ thống chế biến ngày càng hoàn thiện đã góp phần hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ đối với nhiều sản phẩm nông nghiệp chủ lực của địa phương.
Nếu trước đây phần lớn nông sản tiêu thụ ở dạng nguyên liệu thô thì nay nhiều sản phẩm đã được sơ chế, đóng gói hoặc chế biến sâu trước khi xuất bán. Giá trị sản phẩm sau chế biến tại các doanh nghiệp, HTX tăng từ 1,5 đến 2 lần so với tiêu thụ ngay sau thu hoạch. Sau khi trừ chi phí, lợi nhuận đạt từ 18 - 25%/năm. Những kết quả này cho thấy chế biến đang trở thành khâu quan trọng trong việc gia tăng giá trị nông sản và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Khi cơ sở chế biến gắn với vùng nguyên liệu, chuỗi liên kết sản xuất cũng ngày càng bền chặt. Người dân yên tâm đầu tư sản xuất vì có đầu ra ổn định, giảm áp lực tiêu thụ vào thời điểm thu hoạch rộ. Doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, còn các hợp tác xã phát huy vai trò tổ chức sản xuất, liên kết giữa nông dân với doanh nghiệp và thị trường. Đây là yếu tố quan trọng để phát triển nông nghiệp hàng hóa theo hướng chuyên nghiệp, bền vững.
Tại xã vùng cao Lâm Thượng, sự đổi thay trong đời sống của nhiều hộ dân bắt đầu từ những thay đổi trong tư duy sản xuất, khi mạnh dạn đầu tư dây chuyền chế biến sâu, nâng cao giá trị sản phẩm. Theo người dân địa phương trước đây, quế chủ yếu được bóc vỏ bán tươi, giá thấp và bấp bênh. Khi mạnh dạn đầu tư máy móc, học cách sơ chế, sản xuất quế khô, quế ống sáo, giá trị sản phẩm đã tăng lên rõ rệt, giúp cuộc sống gia đình ổn định hơn.
Còn theo đại diện HTX Cộng đồng Dao đỏ (xã Tả Phìn), HTX có gần 200 hộ dân tham gia trồng và khai thác cây thuốc tắm, mỗi năm cung cấp khoảng 20.000 lít nước thuốc cùng nhiều sản phẩm từ ngải cứu, chùa dù, đại bi. Nhờ đẩy mạnh chế biến sâu dược liệu, người dân địa phương còn vừa có thêm thu nhập, vừa giữ được nghề truyền thống của người Dao đỏ.
Vùng trồng dược liệu được đảm bảo chất lượng trở thành nguồn nguyên liệu ổn định cho ngành công nghiệp chế biến.
Cùng với sự đồng hành của doanh nghiệp, tỉnh đã ban hành các chính sách hỗ trợ đầu tư vùng trồng dược liệu, khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã ứng dụng công nghệ cao, chứng nhận tiêu chuẩn GACP-WHO, phát triển sản phẩm OCOP và mở rộng thị trường xuất khẩu. Nhờ đó, mô hình liên kết chuỗi giá trị dược liệu ngày càng mở rộng, chiếm khoảng 30% tổng sản lượng toàn tỉnh.
Ngành dược liệu của Lào Cai không chỉ dừng ở trồng trọt mà còn tiến tới chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm, gắn với du lịch, văn hóa, y học cổ truyền. Tỉnh đặt mục tiêu trở thành trung tâm vùng về cây dược liệu, thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến hiện đại, mở rộng vùng nguyên liệu tại Sa Pa, Bắc Hà, Bát Xát, Văn Bàn… Mỗi vùng được quy hoạch gắn với nhóm cây chủ lực, bảo đảm chất lượng và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Việc phát triển hệ thống chế biến gắn với vùng nguyên liệu, cùng với nâng cao chất lượng và hoàn thiện các chứng nhận sản phẩm đang tạo động lực để nông nghiệp nâng cao giá trị. Với mục tiêu này, Lào Cai đang tập trung xây dựng hệ thống chế biến sâu gắn liền với vùng nguyên liệu quy chuẩn, đồng thời chuẩn hóa hệ thống chứng nhận chất lượng sản phẩm.
Để biến lợi thế nguyên liệu thành giá trị, đòi hỏi các doanh nghiệp tiếp tục mạnh dạn đầu tư công nghệ, nâng tỷ lệ chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đối với vùng nguyên liệu, người dân, tổ hợp tác, HTX phải tổ chức lại sản xuất, nâng chất lượng, bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định./.
Thu Thủy