Biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ nét đến hoạt động sản xuất nông nghiệp. Những diễn biến bất thường của thời tiết như nắng nóng kéo dài, hạn hán và nguy cơ thiếu nước cục bộ tại nhiều địa phương đã đặt ra thách thức lớn đối với việc duy trì sự ổn định của năng suất cây trồng. Trong khi đó, phương thức tưới truyền thống - vốn dựa nhiều vào việc xả tràn hoặc tưới thủ công không những tiêu tốn lượng nước lớn mà còn làm tăng đáng kể công lao động và chi phí đầu vào.
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, việc nghiên cứu và đưa các giải pháp tưới tiết kiệm vào sản xuất nông nghiệp đã trở thành xu hướng tất yếu. Khác biệt căn bản của hệ thống tưới hiện đại so với phương thức truyền thống nằm ở khả năng kiểm soát chủ động các thông số: lượng nước, thời gian tưới và vị trí cấp nước. Thông qua hệ thống đường ống chuyên dụng, nước cùng các chất dinh dưỡng hòa tan được đưa trực tiếp đến vùng rễ tích cực của cây trồng, hạn chế tối đa sự thất thoát do bốc hơi hoặc ngấm sâu vào các tầng đất không cần thiết.
Công nghệ tưới tiết kiệm nước có khả năng áp dụng linh hoạt cho nhiều nhóm cây trồng khác nhau, từ cây ăn quả lâu năm (như na, cam, nho) đến các loại rau, hoa, cây trồng ngắn ngày trong nhà màng, nhà lưới cũng như các khu vực sản xuất thâm canh tập trung. Không dừng lại ở mục tiêu tiết kiệm nước, giải pháp này còn giúp bà con nông dân giải phóng sức lao động, làm chủ lịch trình chăm sóc và chủ động điều tiết các giai đoạn sinh trưởng của cây trồng.
Ưu điểm nổi bật nhất của hệ thống tưới tiết kiệm là tính chính xác trong định lượng tài nguyên. Nhờ sự kết hợp đồng bộ giữa đường ống dẫn, van chia khu vực, béc tưới và thiết bị điều áp, người sản xuất có thể dễ dàng cân chỉnh lưu lượng nước phù hợp với đặc tính sinh học của từng loại cây, tính chất từng loại đất và từng thời điểm phát triển.
Thực tế triển khai các mô hình cho thấy, việc áp dụng hệ thống tưới hiện đại giúp giảm từ 30% đến 50% lượng nước tưới so với phương pháp tưới tràn truyền thống. Việc đưa nước tập trung vào bộ rễ giúp tối ưu hóa hiệu suất sử dụng tài nguyên nước, giảm nguy cơ cạn kiệt nguồn nước ngầm và nước mặt phục vụ cho sản xuất nông nghiệp vào mùa khô.
Hệ thống tưới nước tiên tiến, tiết kiệm nước mang lại hiệu quả vượt trội, giảm nỗi lo khô hạn tại nhiều vùng sản xuất.
Giá trị mang lại từ công nghệ này không chỉ dừng lại ở chỉ số tiết kiệm nước. Khi hệ thống được thiết kế và vận hành đồng bộ, người dân có thể thực hiện tưới tự động trên diện tích lớn chỉ với vài thao tác đơn giản, từ đó cắt giảm mạnh chi phí nhân công. Nguồn nước cấp ổn định và liên tục giúp bộ rễ phát triển khỏe mạnh, gia tăng khả năng hấp thụ phân bón và chất dinh dưỡng của cây.
Theo đánh giá từ các mô hình thực nghiệm, năng suất cây trồng khi áp dụng tưới tiết kiệm tăng trung bình từ 10% đến 15%, đồng thời mẫu mã và chất lượng thương phẩm của nông sản được nâng cao rõ rệt. Đặc biệt, đối với các loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, việc làm chủ nguồn nước tưới tạo điều kiện thuận lợi để người dân xử lý kỹ thuật rải vụ, chủ động thời điểm thu hoạch nhằm tránh tình trạng "được mùa mất giá" và đáp ứng tốt hơn cầu của thị trường.
Hiện nay, hai nhóm giải pháp tưới tiết kiệm đang được ứng dụng rộng rãi và mang lại hiệu quả cao trong sản xuất nông nghiệp gồm: Hệ thống tưới nhỏ giọt: Nước được cấp chậm rãi, nhỏ từng giọt trực tiếp vào vùng rễ thông qua hệ thống dây tưới hoặc đầu tưới nhỏ giọt. Phương pháp này đặc biệt thích hợp cho cây trồng trong nhà màng (như dưa lưới, dâu tây), cây trồng theo hàng hoặc các vùng đất cát, đất dốc dễ bị rửa trôi.
Hệ thống tưới phun mưa cục bộ: Sử dụng các béc phun bán kính nhỏ để phân tán nước thành các hạt mịn bao phủ quanh bán kính tán cây. Giải pháp này phù hợp cho các vườn cây ăn quả lâu năm (như na, bưởi, cam), giúp làm mát cành lá, tạo độ ẩm không khí thuận lợi cho quá trình quang hợp trong những ngày nắng nóng.
Bên cạnh lợi ích kinh tế trực tiếp, công nghệ tưới tiết kiệm còn đóng góp thiết thực vào nhiệm vụ bảo vệ môi trường sinh thái. Việc điều tiết lưu lượng nước tưới vừa đủ giúp hạn chế tối đa hiện tượng xói mòn, sạt lở đất bề mặt và hiện tượng rửa trôi dinh dưỡng. Đồng thời, việc kết hợp hệ thống tưới với xả phân tự động (chế độ tưới phân) giúp giảm thiểu lượng phân bón bị thất thoát ra nguồn nước ngầm và các kênh rạch xung quanh, góp phần duy trì độ phì nhiêu của đất và bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp bền vững.
Tại Đắk Lắk, công nghệ tưới tiên tiến bước đầu được áp dụng trên các loại cây trồng chủ lực như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và cây ăn quả. Theo số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường toàn tỉnh có khoảng 84.661 ha cây trồng cạn được áp dụng phương pháp tưới tiên tiến, tiết kiệm nước; trong đó có trên 69.000 ha tưới phun mưa diện rộng; gần 10.500 ha tưới phun cục bộ; 3.312 ha tưới nhỏ giọt; gần 1.590 ha tưới nhỏ giọt kết hợp bón phân và 32 ha tưới tiết kiệm trong nhà kính. Diện tích này tập trung chủ yếu ở các loại cây có giá trị kinh tế cao như cà phê, hồ tiêu, sầu riêng, cam, quýt... Bên cạnh đó, một số cây hằng năm như khoai lang, rau màu cũng được doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm.
Vừa đầu tư 300 triệu đồng lắp đặt hệ thống tưới nhỏ giọt trên 5 ha cà phê và sầu riêng, gia đình chị Lê Thị Ngọc Bích (xã Đắk Phơi) đã giảm đáng kể thời gian, công sức dành cho việc tưới tiêu. Thay vì kéo ống đến từng gốc cây, chị chỉ cần thao tác trên hệ thống điều khiển, nước được phân phối đến từng gốc đã lắp đặt hệ thống.
Chị Ngọc Bích chia sẻ thêm: Sau khi áp dụng hệ thống tưới tự động, tôi nhận thấy rõ sự thay đổi, công việc nhẹ nhàng hơn, cây trồng sinh trưởng tốt hơn, đặc biệt là trong mùa khô. Việc áp dụng hệ thống tưới tự động không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn nước mà còn giảm ngày công lao động. Bây giờ, chỉ trong thời gian 3 ngày tôi đã có thể tưới xong cho 5 ha.
Không dừng ở tự động hóa khâu tưới, gia đình chị Bích còn kết hợp bón phân qua đường ống. Phân bón được hòa vào nguồn nước và đưa đến vùng rễ, giúp cây hấp thụ thuận lợi hơn, hạn chế thất thoát do rửa trôi. Cách chăm sóc đất cũng được gia đình thay đổi. Thay vì làm sạch cỏ, chị để cỏ phát triển, sau đó cắt và ủ ngay tại vườn để tạo nguồn phân hữu cơ bón trở lại cho cây. Theo chị Bích, cách làm này vừa tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, vừa góp phần giữ ẩm và cải thiện đất.
Trong điều kiện sản xuất nông nghiệp ngày càng chịu tác động của thời tiết cực đoan và yêu cầu sử dụng hiệu quả tài nguyên, mở rộng các giải pháp tưới tiết kiệm càng được quan tâm. Tuy nhiên, để công nghệ thực sự đi sâu vào sản xuất, bên cạnh nỗ lực của nông dân cần có sự đồng hành về kỹ thuật, vốn và chính sách hỗ trợ phù hợp. Khi những giải pháp ấy được đồng bộ, khoa học, công nghệ sẽ không còn là khái niệm xa lạ với người nông dân mà trở thành công cụ trực tiếp nâng cao hiệu quả sản xuất và giá trị nông sản./.
Đức An