San hô là loài sinh vật biển, tồn tại dưới dạng các thể polip nhỏ, sống thành các quần thể. Các cá thể san hô tiết ra cacbonat canxi để tạo bộ xương cứng, xây nên các rạn san hô. Các rạn san hô được coi là "rừng nhiệt đới của đại dương" và chứa một nhóm sinh vật đa dạng dựa vào san hô làm nguồn thức ăn và nơi trú ẩn. Ngoài hàng trăm loài san hô liên kết với nhau tạo thành rạn san hô, là nơi sinh sống của vô số loài động vật (khoảng 25% tổng số sinh vật biển) bao gồm bọt biển, giun, giáp xác, động vật thân mềm, da gai, các loài cá rạn san hô, rùa biển và rắn biển…
Các rạn san hô rất quan trọng với vai trò bảo vệ bờ biển, giảm thiểu tác động của sóng khi bão; cung cấp môi trường sống và nơi trú ẩn cho hàng trăm sinh vật, điều này cũng giúp đảm bảo nguồn lợi thủy sản cho hoạt động đánh bắt; thu hút khách du lịch, cung cấp việc làm và tăng trưởng kinh tế cho ngành du lịch; cung cấp thức ăn cho những người sống gần rạn san hô; nhiều phương pháp điều trị bệnh tật rất tiềm năng từ san hô.
Tuy nhiên, hiện nay có nhiều yếu tố đang ảnh hưởng đến các rạn san hô và gây căng thẳng cho hệ sinh thái này. Sự phát triển ven biển các khu vực kinh tế ven biển có thể làm thay đổi dòng chảy ảnh hưởng đến dòng chất dinh dưỡng và trầm tích hoặc nạo vét luồng lạch để tạo kênh sâu cho tàu thuyền ra vào. San hô cần nước sạch để phát triển nên sự ô nhiễm nguồn nước ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của san hô.
(Ảnh minh họa)
Các loại bệnh san hô như "hiện tượng tẩy trắng san hô". Tỷ lệ mắc bệnh gia tăng do sự xuất hiện của vi khuẩn hoặc virus phát triển mạnh trong vùng nước bị ô nhiễm. Sao biển là loài tàn phá rạn san hô, trong khi thiên địch của sao biển là các loài cá rạn đang bị khai thác quá mức dẫn đến sao biển phát triển ngày càng nhiều. Bên cạnh đó, các loài xâm lấn đang ảnh hưởng đến sự cân bằng của hệ sinh thái mong manh này.
Một trong những yếu tố lớn nhất ảnh hưởng đến rạn san hô là biến đổi khí hậu. Sự gia tăng nồng độ CO2 đã ảnh hưởng đến đại dương theo hai hướng. Một là, biển bị axit hóa. Giảm độ pH tổng thể của đại dương do đại dương hấp thụ lượng CO2 dư thừa ra khỏi khí quyển. Sự gia tăng nồng độ axit này có thể phá vỡ bộ xương của san hô. Hai là, nhiệt độ nước biển tăng. Sự nóng lên này khiến mực nước biển dâng cao và gây ra các vấn đề cho các rạn san hô và các sinh vật. “Căng thẳng” quá mức ở san hô xảy ra khi nhiệt độ xung quanh san hô vượt quá 1 độ C trong thời gian nhất định.
Sự “căng thẳng” có thể được gây ra bởi nhiều yếu tố bao gồm thay đổi nhiệt độ, độ pH hoặc độ mặn. Khi san hô quá căng thẳng, chúng sẽ trục xuất sinh vật cộng sinh với chúng, dẫn đến mất thức ăn và san hô tự ‘chết đói’. Vì tảo là tác nhân chính tạo nên màu sắc của san hô nên san hô "rỗng" có màu trắng hoặc bị tẩy trắng. Một số san hô có thể phục hồi sau “căng thẳng” nhưng trong những trường hợp nghiêm trọng, rạn san hô sẽ chết. Vì vậy, chúng ta cần có những hành động cụ thể để bảo vệ các rạn san hô.
Tại Việt Nam, rạn san hô phân bố chủ yếu ở 4 vùng biển, đó là: (1) Vùng san hô quần đảo Hoàng Sa (Đà Nẵng) và Trường Sa (Khánh Hòa); (2) Vùng san hô ven biển miền Trung và các đảo Đông Nam Bộ; (3) Vùng san hô phía Tây vịnh Bắc Bộ; (4) Vùng san hô biển Tây Nam Bộ.
Các nghiên cứu cho thấy khu hệ động vật sống trong các rạn san hô ở biển Việt Nam có khoảng 2.100 loài: cá rạn san hô đa dạng nhất với khoảng trên 760 loài, động vật thân mềm với khoảng gần 700 loài, giáp xác hơn 250 loài, giun nhiều tơ khoảng 170 loài và da gai khoảng 100 loài… Hệ sinh thái rạn san hô được ví như “rừng mưa nhiệt đới ở dưới biển” và cũng là hệ sinh thái dễ bị tổn thương nhất bởi gián tiếp từ tác động biến đổi khí hậu và trực tiếp do tác động của con người.
Với vai trò quan trọng của các rạn san hô, luật pháp Việt Nam quy định khá đầy đủ và nghiêm ngặt về quản lý, bảo vệ các rạn san hô. Theo đó, Nghị định 38/2024 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản quy định rõ mức phạt đối với hành vi vi phạm quy định về quản lý loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm.
Cụ thể, phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi không thực hiện đúng nội dung văn bản chấp thuận hoặc phương án khai thác loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm hoặc loài thủy sản thuộc Phụ lục CITES.
Phạt tiền đối với hành vi khai thác trái phép loài thủy sản không đảm bảo điều kiện theo quy định thuộc Nhóm II Danh mục loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm hoặc loài thủy sản thuộc Phụ lục II CITES chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự theo các mức phạt sau:
Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản dưới 05 kg; Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 05 kg đến dưới 10 kg; Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 10 kg đến dưới 20 kg;
Phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 20 kg đến dưới 30 kg; Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 30 kg đến dưới 40 kg; Phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 40 kg đến dưới 50 kg;
Phạt tiền từ 70.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 50 kg đến dưới 60 kg; Phạt tiền từ 80.000.000 đồng đến 90.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 60 kg đến dưới 70 kg; Phạt tiền từ 90.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 70 kg đến dưới 80 kg;
Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 120.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 80 kg đến dưới 100 kg; Phạt tiền từ 120.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 100 kg trở lên.
Phạt tiền đối với hành vi khai thác trái phép loài thủy sản thuộc Nhóm I Danh mục loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm hoặc loài thủy sản thuộc Phụ lục I CITER và chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự theo các mức phạt: Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản dưới 05 kg; Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 05 kg đến dưới 10 kg;
Phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 10 kg đến dưới 20 kg; Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 20 kg đến dưới 30 kg; Phạt tiền từ 60.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 30 kg đến dưới 40 kg; Phạt tiền từ 70.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 40 kg đến dưới 50 kg;
Phạt tiền từ 80.000.000 đồng đến 90.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 50 kg đến dưới 60 kg; Phạt tiền từ 90.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 60 kg đến dưới 70 kg; Phạt tiền từ 100.000.000 đồng đến 120.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 70 kg đến dưới 80 kg; Phạt tiền từ 120.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 80 kg đến dưới 100 kg; Phạt tiền từ 150.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng đối với trường hợp khối lượng thủy sản từ 100 kg trở lên.
Phạt tiền 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với hành vi không thả đủ số lượng cá thể loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm sản xuất được vào vùng nước tự nhiên trong thời gian quy định khi được cơ quan có thẩm quyền cho phép khai thác thủy sản nguy cấp, quý, hiếm để nghiên cứu tạo nguồn giống và sản xuất giống thủy sản.
Đáng chú ý, ngoài phạt tiền, tùy thuộc mức độ vi phạm, Nghị định cũng quy định rõ việc áp dụng hình thức phạt bổ sung như: tước quyền sử dụng văn bằng, chứng chỉ thuyền trưởng tàu cá từ 3 tháng đến 6 tháng; tịch thu thủy sản khai thác. Đồng thời, áp thêm biện pháp khắc phục hậu quả. Cụ thể, buộc thả thủy sản còn sống trở lại môi trường sống của chúng đối với hành vi vi phạm quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 8; Buộc thả bổ sung loài thủy sản theo quy định đối với hành vi vi phạm quy định tại khoản 4 Điều 8./.
THANH BÌNH