[Thị trường carbon] Phép thử năng lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh

Theo Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Nghị định 29/2026 của Chính phủ về sàn giao dịch carbon trong nước và Quyết định 263/QĐ-TTg phê duyệt phân bổ tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã tạo khung pháp lý cho thị trường  carbon Việt Nam vận hành. Đây là thời điểm Việt Nam chuyển từ giai đoạn chuẩn bị chính sách sang vận hành thực chất.

Thị trường carbon không chỉ là nghĩa vụ, mà là cơ hội. Việc tham gia sớm và chủ động sẽ giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực, chủ động trong lập kế hoạch sản xuất gắn với kiểm soát phát thải, đổi mới công nghệ và tạo dựng lợi thế cạnh tranh trong bối cảnh các rào cản phát thải khí nhà kính đang ngày càng thắt chặt trên toàn cầu. Theo phân bổ hiện nay, 110 cơ sở được cấp hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025-2026, gồm 34 cơ sở nhiệt điện, 25 cơ sở sắt thép và 51 cơ sở xi măng. Đây là nhóm doanh nghiệp đầu tiên được phép giao dịch trên sàn carbon trong nước.

(Ảnh minh họa)

Cơ chế vận hành được thiết kế theo nguyên tắc: Doanh nghiệp phát thải thấp hơn mức hạn ngạch được cấp có thể bán phần dư; doanh nghiệp phát thải vượt ngưỡng phải mua thêm hạn ngạch hoặc dùng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng mức bù trừ bằng tín chỉ không vượt quá 30% lượng hạn ngạch được phân bổ. Điều cốt lõi doanh nghiệp cần hiểu là thị trường carbon Việt Nam có hai loại hàng hóa chính: hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Nếu coi hạn ngạch là giấy phép phát thải được cấp trước, thì tín chỉ carbon là kết quả giảm phát thải đã đạt được. Hai loại hàng hóa này cùng tồn tại và liên kết với nhau thông qua cơ chế bù trừ.

Toàn bộ giao dịch sẽ diễn ra trên sàn giao dịch carbon đặt tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), sử dụng hạ tầng kỹ thuật của hệ thống giao dịch chứng khoán hiện hành. Song song đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý Hệ thống Đăng ký Quốc gia - nơi ghi nhận toàn bộ hạn ngạch và tín chỉ carbon như một dạng tài sản số của doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, điểm đặc biệt của giai đoạn thí điểm là chỉ có 110 doanh nghiệp đầu tiên tham gia và đây vừa là lợi thế, tuy nhiên cũng vừa là áp lực bởi những doanh nghiệp này là nhóm được tiếp cận sớm nhất với cơ chế thị trường carbon, được hỗ trợ tăng cường năng lực và làm quen trước với quy trình giao dịch, nhưng đi cùng quyền lợi là nghĩa vụ rất rõ là phải nộp trả lượng hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế của mình.

Giới chuyên gia cho rằng, lợi ích lớn nhất của việc tham gia sớm không chỉ nằm ở quyền mua bán hạn ngạch, mà còn ở cơ hội thay đổi tư duy quản trị. Trước đây doanh nghiệp chỉ coi giảm phát thải là nghĩa vụ môi trường. Giờ đây, carbon trở thành một loại tài sản. Nếu quản trị tốt, doanh nghiệp không chỉ tuân thủ quy định mà còn có thể tạo thêm nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon.

Tuy nhiên, trở ngại hiện nay là phần lớn doanh nghiệp vẫn còn bị động. Không ít đơn vị mới nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính, chưa nhận ra đây là cơ hội tối ưu chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một trong những nút thắt lớn nhất là công tác kiểm kê khí nhà kính - nền tảng để xác định hạn ngạch và nghĩa vụ tuân thủ. Nhiều doanh nghiệp hiện mới dừng ở mức làm để “đủ thủ tục”, chưa đầu tư đúng mức vào độ chính xác dữ liệu. Nếu số liệu kiểm kê không chuẩn, doanh nghiệp sẽ thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch, và càng bất lợi hơn khi bước vào giao dịch.

Ngoài ra, hạn chế về nhân lực chuyên trách cũng là vấn đề đáng lo ngại. Theo ghi nhận từ các khóa đào tạo, nhiều doanh nghiệp chưa bố trí đầu mối theo dõi xuyên suốt, thường xuyên thay đổi người tham gia tập huấn, khiến kiến thức bị đứt quãng. Để tham gia thị trường hiệu quả, doanh nghiệp phải chuẩn bị đồng thời ba yếu tố là năng lực chuyên môn, hệ thống quản trị nội bộ và nguồn lực tài chính.

PHẠM DUNG