Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Cà Mau, nguồn nước phục vụ sinh hoạt trên địa bàn tỉnh hiện có 02 nguồn chính: nước mưa và nước dưới đất. Đáng chú ý, Cà Mau là tỉnh có tỷ lệ khai thác và sử dụng nước dưới đất phục vụ nhu cầu sinh hoạt, sản xuất lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long.
Những năm gần đây, mực nước và chất lượng nước ngầm thay đổi tại xã Trần Văn Thời, xã Nguyễn Phích, xã U Minh và một số nơi khác, buộc người dân phải khoan giếng sâu hơn để khai thác các tầng sâu; có nơi phải khoan sâu trên 150 m mới có nguồn nước sinh hoạt với độ mặn tương đối sử dụng được.
Bên cạnh đó, tình trạng giếng bỏ hoang không trám lấp đúng kỹ thuật tạo mạch dẫn kéo mặn vào nguồn nước và đưa mặn thâm nhập vào tầng sâu. Ngoài ra, khai thác nước dưới đất tràn lan thiếu kiểm soát góp phần lớn làm suy giảm mực nước ngầm; sự suy giảm này tạo áp lực kéo mặn xâm nhập vào tầng nước.
Theo kết quả quan trắc mực nước tại các công trình quan trắc thuộc mạng quan trắc quốc gia, mực nước các tầng chứa nước có xu hướng giảm với tốc độ trung bình 0,03 m/năm đến 0,37 m/năm. Xu thế suy giảm mực nước và chất lượng nước dưới đất cho thấy nguồn cấp hiện hữu thiếu bền vững, cần có lộ trình chuyển đổi nguồn nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài.
Cà Mau đặt mục tiêu giảm dần phụ thuộc vào khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt.
Toàn tỉnh hiện có 410 trạm cấp nước tập trung phục vụ sinh hoạt. Theo công suất khai thác thực tế, lưu lượng vẫn còn đảm bảo cung cấp nước cho sinh hoạt. Tổng công suất thiết kế 204.212 m³/ngày đêm; công suất khai thác thực tế 125.421 m³/ngày đêm, trung bình theo công suất thiết kế 6,126 triệu m³/tháng; công suất khai thác thực tế 3,763 triệu m³/tháng.
Trong bối cảnh suy giảm nước dưới đất, nguy cơ sụt lún nền đất, xâm nhập mặn gia tăng và nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, yêu cầu thực tiễn đặt ra là phải từng bước chuyển đổi cơ cấu nguồn nước theo hướng tăng tỷ trọng nước mặt (hồ chứa, nguồn nước thô liên vùng), giảm dần phụ thuộc vào khai thác nước dưới đất, đồng thời bảo đảm chất lượng nước sạch cung cấp cho người dân. Quá trình chuyển đổi này cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp điều kiện kinh tế – xã hội, khả năng huy động nguồn lực và tính sẵn sàng của hệ thống công trình.
Từ thực trạng trên, Cà Mau xác định việc xây dựng Đề án “Khai thác hiệu quả nước mặt, quy hoạch hệ thống hồ chứa nước ngọt, gắn với định hướng phát triển hệ thống xử lý nước sạch, từng bước hạn chế và tiến tới dừng khai thác nước dưới đất làm nước sinh hoạt trên địa bàn tỉnh" là hết sức cần thiết nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước (đủ nước về số lượng, đạt yêu cầu về chất lượng, cấp nước liên tục và có dự phòng trước các rủi ro hạn hán, xâm nhập mặn, ô nhiễm và sụt lún); đồng thời làm nền tảng cho phát triển kinh tế – xã hội bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.
Trong giai đoạn tới, Cà Mau khai thác hiệu quả nguồn nước mặt; quy hoạch và phát triển hệ thống công trình trữ nước (hồ chứa, ao/hồ trữ nước cộng đồng và hộ gia đình) gắn với các cơ sở xử lý nước sạch và mạng cấp nước; từng bước giảm và tiến tới dừng khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt trên cơ sở bảo đảm nguồn cấp thay thế ổn định, an toàn, qua đó bảo đảm an ninh nguồn nước (đủ về số lượng, đạt yêu cầu chất lượng, cấp nước liên tục và có dự phòng trước rủi ro hạn hán – xâm nhập mặn – ô nhiễm).
Địa phương này tăng tỷ trọng sử dụng nước mặt (hồ chứa, nguồn nước thô liên vùng) trong vận hành các công trình cấp nước.
Giai đoạn 2025–2027: Hoàn thiện cơ sở dữ liệu và đánh giá hiện trạng nguồn nước mặt, nước mưa, nước dưới đất; hiện trạng cấp nước, vùng thiếu nước; vùng có nguy cơ sụt lún; cập nhật trên nền GIS/WebGIS phục vụ quản lý, điều hành. Hoàn thiện phương án quy hoạch tổng thể cấp nước mặt của tỉnh, bao gồm: trục nguồn nước mặt chủ lực; điểm lấy nước thô; hành lang bảo vệ nguồn nước; phương án tạo nguồn/kết nối nguồn; phương án tích hợp với hệ thống hồ chứa và các cơ sở xử lý nước sạch.
Ưu tiên Hồ Khánh An trong giai đoạn 2025–2030: hoàn thiện điều kiện khai thác, bảo vệ nguồn và đấu nối cấp nước theo phương án quy hoạch; xác định rõ phạm vi xã/cụm xã hưởng lợi, điểm đấu nối, nhu cầu cấp nước, giải pháp vận hành và giám sát chất lượng nước phục vụ cấp nước an toàn.
Tổ chức phương án tiếp nhận và điều phối nguồn nước thô sông Hậu thông qua tuyến truyền dẫn liên vùng công suất khoảng 600.000 m³/ngày đêm (do doanh nghiệp tư nhân đầu tư theo dự án được phê duyệt): xác định điểm đấu nối, nguyên tắc điều độ, yêu cầu chia sẻ dữ liệu, giám sát chất lượng nước thô trên tuyến và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước – đơn vị cấp nước – doanh nghiệp đầu tư tuyến;
Bổ sung giải pháp trữ nước phân tán “ao làng – ao nhà” theo hướng quy định rõ điều kiện kỹ thuật – vệ sinh, hướng dẫn xử lý – sử dụng nước mưa/nước trữ; đồng thời lồng ghép với quản lý vật liệu san lấp theo nguyên tắc kết hợp đa mục tiêu, trong đó: ưu tiên trữ nước sinh hoạt và an ninh nguồn nước; việc tận dụng khối lượng đất đào để san lấp chỉ thực hiện trong phạm vi dự án/khối lượng được phê duyệt và tuân thủ đầy đủ quy định về khoáng sản – môi trường – tài nguyên nước.
Đến năm 2027 tập trung hoàn thiện điều kiện nguồn thay thế (Hồ Khánh An, phương án tiếp nhận tuyến 600.000 m³/ngày đêm theo dự án được phê duyệt, đấu nối mạng cấp nước), hoàn thiện cơ sở dữ liệu và cơ chế giám sát – điều hành để sẵn sàng triển khai giảm từ giai đoạn sau. Đến năm 2030: Giảm tối thiểu 20–30% tổng lưu lượng khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt so với đường cơ sở (trên cơ sở cân đối nguồn lực và tiến độ hoàn thành các dự án thành phần), ưu tiên giảm tại khu vực đã có nguồn thay thế vận hành ổn định.
Định hướng đến năm 2050 từng bước hình thành hệ thống cấp nước sinh hoạt trong đó nước mặt giữ vai trò ngày càng chủ đạo, bảo đảm liên thông – dự phòng giữa các khu vực; phát huy đồng thời nguồn tại chỗ (hồ chứa, trong đó có Hồ Khánh An) và nguồn tiếp nhận liên vùng từ sông Hậu thông qua tuyến truyền dẫn theo dự án được phê duyệt.
Tiếp tục giảm khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt theo khả năng cân đối nguồn lực và tiến độ hoàn thành các dự án thành phần; chuyển dần các công trình khai thác còn lại sang vai trò dự phòng tại các khu vực cần thiết theo quy định và phương án cấp nước an toàn. Giảm tối thiểu 50–60% tổng lưu lượng khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt so với đường cơ sở tại thời điểm lập Đề án/hoàn thành điều tra.
Việc giảm khai thác nước dưới đất phục vụ sinh hoạt được thực hiện theo lộ trình, chỉ triển khai giảm mạnh khi nguồn thay thế (nước mặt/hồ chứa/nhà máy nước/mạng cấp nước, bao gồm phương án tiếp nhận tuyến 600.000 m³/ngày đêm theo dự án được phê duyệt) đã sẵn sàng vận hành ổn định, bảo đảm không gián đoạn cấp nước cho người dân.
Trong năm 2026, tỉnh tập trung triển khai các nhiệm vụ trọng tâm nhằm điều tra, rà soát và đánh giá toàn diện hiện trạng nguồn nước, hiện trạng cấp nước trên địa bàn tỉnh, làm cơ sở xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ chuyên đề và các báo cáo phục vụ công tác quy hoạch, quản lý, khai thác và bảo vệ tài nguyên nước trong giai đoạn tiếp theo.
Nội dung thực hiện tập trung vào việc điều tra, cập nhật và chuẩn hóa dữ liệu về nguồn nước mặt, nước mưa, nước dưới đất; đánh giá hiện trạng khai thác, sử dụng nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất; rà soát hiện trạng vận hành các công trình cấp nước tập trung; đánh giá mức độ phụ thuộc vào nguồn nước dưới đất; đồng thời xác định, khoanh vùng các khu vực thiếu nước sinh hoạt, thiếu nước sản xuất và các khu vực có nguy cơ sụt lún đất.
Toàn bộ kết quả điều tra, đánh giá sẽ được tích hợp trên nền tảng cơ sở dữ liệu số và hệ thống thông tin địa lý (GIS/WebGIS), phục vụ công tác quản lý, điều hành và xây dựng các nhiệm vụ tiếp theo của Đề án. Bên cạnh đó, tỉnh sẽ tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật về tài nguyên nước đối với các tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên địa bàn; kiểm tra các công trình khai thác nước dưới đất quy mô nhỏ, phân tán nhằm kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp vi phạm theo quy định.
Đồng thời, tổ chức kiểm tra 100% các trạm cấp nước tập trung trên địa bàn tỉnh theo Quy chuẩn kỹ thuật địa phương QCĐP 01:2022/CM để đánh giá chất lượng nước, quy trình vận hành và bảo đảm an toàn cấp nước cho người dân. Một trong những nhiệm vụ quan trọng là đẩy mạnh công tác xúc tiến đầu tư, xây dựng danh mục dự án và thực hiện các thủ tục cần thiết để lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án Nhà máy nước sạch từ Hồ nước ngọt U Minh, tạo tiền đề cho việc triển khai các bước tiếp theo theo quy định của pháp luật./.
Đức Tuấn