Nâng cao năng lực cộng đồng trong phòng ngừa, ứng phó với thiên tai

Những năm gần đây, thiên tai ở nước ta diễn biến ngày càng phức tạp, bất thường và cực đoan, gây thiệt hại nghiêm trọng về người, tài sản và đời sống của nhân dân. Năm 2024, thiên tai diễn biến đặc biệt nghiêm trọng, vượt nhiều ngưỡng lịch sử. Riêng bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 đã làm 345 người chết và mất tích, gần 400.000 nhà bị hư hỏng, tổng thiệt hại ước tính trên 81.800 tỷ đồng.

Sang năm 2025, thiên tai tiếp tục diễn biến bất thường, cực đoan và khó lường. Trên biển Đông xuất hiện 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cao nhất từ trước đến nay; mưa lớn cực đoan xảy ra trên diện rộng, nhiều nơi vượt giá trị lịch sử. Thiên tai trong năm đã phá vỡ 10 mốc lịch sử quan trọng, làm 484 người chết và mất tích, tổng thiệt hại kinh tế trên 104.000 tỷ đồng – mức cao nhất từ trước đến nay. 

Từ đầu năm 2026, cả nước đã xảy ra 20 loại hình thiên tai. Nhiều hiện tượng diễn biến bất thường như lốc, sét, mưa đá, nắng nóng trên diện rộng; đặc biệt, đầu tháng 6/2026 xuất hiện đợt không khí lạnh bất thường. Các đợt mưa lớn tại khu vực miền núi phía Bắc, trong đó có mưa lớn gây lũ quét, sạt lở đất nghiêm trọng tại Mường Than, tỉnh Lai Châu, tiếp tục cho thấy mức độ phức tạp và khó lường của thiên tai. 

Trước diễn biến bất thường của thiên tai, các địa phương chú trọng nâng cao năng lực ứng phó trong cộng đồng. 

Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là giải pháp phi công trình có chi phí không lớn nhưng mang lại hiệu quả thiết thực, cần được triển khai thường xuyên, xuyên suốt từ phòng ngừa, ứng phó đến khắc phục hậu quả thiên tai.

Tại Hà Nội, cùng với hoàn thành kiện toàn Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tại 126/126 xã, phường, thành phố đang đẩy mạnh tập huấn, xây dựng lực lượng xung kích và các lực lượng phòng, chống thiên tai, tìm kiếm cứu nạn ở cơ sở, nhằm nâng cao khả năng ứng phó ngay từ địa bàn. Đồng thời xây dựng, kiện toàn lực lượng xung kích phòng, chống thiên tai và các lực lượng làm công tác phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cấp xã, sẵn sàng triển khai khi có tình huống xảy ra. 

Là địa phương thường xuyên chịu tác động bởi thiên tai, người dân Đà Nẵng tích lũy nhiều kinh nghiệm trong phòng tránh, từ gia cố nhà cửa, bảo vệ tài sản đến chủ động dự trữ nhu yếu phẩm... Những cách làm thiết thực này góp phần nâng cao khả năng tự phòng vệ của cộng đồng trước diễn biến thời tiết ngày càng khó lường. 

Nhiều năm nay, người dân khu vực Khe Cạn (phường An Khê) thường đối mặt với ngập lụt nên dần hình thành những cách ứng phó phù hợp. Theo người dân địa phương, khi mưa lớn kéo dài, các gia đình lập tức di dời xe máy đến địa điểm cao ráo, kê nâng toàn bộ thiết bị điện tử lên vị trí an toàn. Các loại giấy tờ tùy thân, thuốc đặc trị cùng nhu yếu phẩm được đóng gói trong túi chống nước. Đặc biệt, gia đình có người già và trẻ nhỏ sẽ chủ động sơ tán trước khi nước dâng cao. Mỗi nhà đều trang bị sẵn sạc dự phòng, đèn pin, áo mưa, ủng cao su để duy trì sinh hoạt khi mất điện diện rộng.

Còn đối với nhiều người dân phường Điện Bàn Bắc các gia đình đều xác định  trong cao điểm mưa bão cần chuẩn bị lương thực, thuốc men vừa đủ, ưu tiên thực phẩm khô, dễ bảo quản khi ngập kéo dài. Trong năm nay, địa phương chú trọng theo dõi thời tiết để cảnh báo sớm. Khi có thiên tai, lực lượng quân dân chính sẽ kịp thời hỗ trợ kê cao đồ, di dời người dân đến nơi cao ráo. Khi ngập kéo dài, địa phương vận động kinh phí tổ chức suất ăn miễn phí, hỗ trợ thuốc men và nhu yếu phẩm. 

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao kỹ năng ứng phó thiên tai cho người dân trở thành nhiệm vụ quan trọng. 

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Tây Ninh, giai đoạn 2026-2030, địa phương tập trung nâng cao nhận thức về thiên tai và năng lực ứng phó cho đội ngũ làm công tác phòng, chống thiên tai các cấp, cán bộ chính quyền cơ sở và người dân; góp phần xây dựng cộng đồng cấp xã an toàn trước thiên tai, có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản, cơ sở hạ tầng và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường do thiên tai gây ra.

Tây Ninh đặt mục tiêu 100% người dân tại các xã, phường thường xuyên xảy ra bão, lũ, sạt lở đất, ngập lụt, hạn hán, xâm nhập mặn được phổ biến kiến thức, kỹ năng phòng tránh thiên tai; ít nhất 50% người dân tại các khu vực còn lại được tiếp cận thông tin, tài liệu truyền thông về thiên tai. 

Địa phương cũng đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền bằng nhiều hình thức như truyền thanh, truyền hình, mạng xã hội, hội nghị cộng đồng, pano, áp phích và tài liệu truyền thông; tổ chức tập huấn, diễn tập, đánh giá rủi ro thiên tai; huy động người dân tham gia các hoạt động phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai.

Đồng thời xây dựng, nhân rộng các mô hình cộng đồng an toàn trước thiên tai và các công trình quy mô nhỏ phục vụ phòng, chống, giảm nhẹ thiên tai như nhà tránh trú bão, biển báo cảnh báo, công trình tiêu thoát nước và gia cố các điểm có nguy cơ sạt lở.

Đề án “Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng đến năm 2030” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2021. Đến nay, toàn bộ 34 tỉnh, thành phố đã phê duyệt kế hoạch triển khai, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động truyền thông, đào tạo, tập huấn và xây dựng các mô hình điểm phù hợp với điều kiện đặc thù của từng địa phương. 

Ngày 13/10 hằng năm được Liên Hợp Quốc lựa chọn là Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai, nhằm thúc đẩy nhận thức và hành động của các quốc gia, tổ chức, cộng đồng trong việc chủ động phòng ngừa, giảm thiểu những tác động tiêu cực của thiên tai.

Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm 2026 được phát động với chủ đề: “Khả năng chống chịu bắt đầu từ chính ngôi nhà của bạn”, khẳng định vai trò của mỗi gia đình trong việc chủ động phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản trước thiên tai./. 

Ngọc Ánh