Ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ mục đích hòa bình đang ngày càng được mở rộng trong các lĩnh vực y tế, công nghiệp, nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và bảo vệ môi trường. Cùng với những lợi ích mang lại, hoạt động này cũng tiềm ẩn nguy cơ xảy ra các sự cố bức xạ và hạt nhân nếu không được quản lý chặt chẽ hoặc có các tình huống bất thường phát sinh. Vì vậy, việc chủ động xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe nhân dân, môi trường và tài sản, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Tại Phú Thọ, toàn tỉnh hiện có hơn 270 cơ sở tiến hành công việc bức xạ (trong đó có gần 150 cơ sở sử dụng thiết bị Xquang chẩn đoán trong y tế; hơn 120 cơ sở sử dụng nguồn phóng xạ, máy gia tốc tuyến tính, thiết bị xạ trị, thiết bị phát tia X trong công nghiệp, nghiên cứu, …) với khoảng hơn 417 thiết bị Xquang chẩn đoán trong y tế, 02 máy gia tốc tuyến tính, gần 500 thiết bị phát tia X, gần 45 nguồn phóng xạ đang sử dụng và đồng thời đang bảo quản, lưu giữ 703 nguồn phóng xạ đã qua sử dụng.
Trong lĩnh vực công nghiệp, xây dựng và nghiên cứu: Ứng dụng nguồn bức xạ và máy phát tia X ngày càng phổ biến trong các khâu đo mức, đo độ dày, tỷ trọng tại các nhà máy giấy, xi măng, hóa chất và đặc biệt là kỹ thuật kiểm tra không phá hủy (NDT). Trong quản lý vật liệu phóng xạ, chất thải phóng xạ và vận chuyển nguồn phóng xạ: Trên địa bàn tỉnh có các tuyến giao thông trọng điểm đi qua, do đó công tác vận chuyển các nguồn phóng xạ di động luôn được giám sát nghiêm ngặt, tuân thủ tuyệt đối các tiêu chuẩn an toàn vận chuyển được quy định.
Theo đánh giá từ ngành chức năng, nguy cơ xảy ra sự cố bức xạ và hạt nhân trên địa bàn tỉnh được nhận diện từ các nhóm chính: Đối với thiết bị phát tia X và gia tốc sử dụng trong y tế và máy tia X sử dụng trong đo công nghiệp, việc vận hành tiềm ẩn nhiều nguy cơ về an toàn bức xạ như sự cố mức liều cao. Tuy nhiên khi vận hành thiết bị nêu trên, cơ sở phải thực hiện đúng quy định, quy trình, nội quy an toàn. Căn cứ đặc tính và cấu tạo của thiết bị phát tia - chỉ hoạt động được khi được cung cấp nguồn điện áp, do vậy đối với các thiết bị phát tia chỉ gây ra sự cố bị chiếu xạ quá liều. Các sự cố này xảy ra do một số nguyên nhân như vận hành sai quy trình hoặc do sự cố về kỹ thuật của thiết bị.
Các khu, cụm công nghiệp là khu vực nguy cơ cao xảy ra sự cố bức xạ, hạt nhân.
Việc sử dụng nguồn phóng xạ cũng như thiết bị bức xạ gây ra tình trạng mất an toàn, cụ thể có thể gây ra chiếu quá liều cho nhân viên hay những người xung quanh. Do các nguồn phóng xạ trên địa bàn tỉnh sử dụng thuộc các nhóm từ 3, 4 và 5 nên mức độ nguy hiểm của các nguồn phóng xạ này không cao, không thể gây ra chiếu quá liều với mức tổn thương nghiêm trọng. Tuy nhiên, trong quá trình lưu giữ, sử dụng, vận chuyển nguồn phóng xạ nguy cơ về cháy nổ khiến nguồn phóng xạ bị hư hại, gây nhiễm bẩn ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường
Tỉnh Phú Thọ còn có thể chịu ảnh hưởng từ các hoạt động vận chuyển nguồn phóng xạ khi nhập khẩu nguồn mới, thu mua phế liệu kim loại. Ngoài ra, hoạt động chụp ảnh phóng xạ do các cơ sở từ địa phương khác mang nguồn đến địa bàn tỉnh Phú Thọ như sử dụng nguồn phóng xạ chụp ảnh phóng xạ để kiểm tra chất lượng mối hàn, kiểm tra kết cấu bê tông,… có thể xảy ra nguy cơ tai nạn trên đường vận chuyển, rơi đổ nguồn phóng xạ hoặc mất nguồn phóng xạ.
Hiện nay các trạm kiểm soát, lực lượng cảnh sát giao thông trên quốc lộ chưa trang bị thiết bị phát hiện chất phóng xạ, chưa được đào tạo kiến thức cơ bản về an toàn bức xạ. Đối tượng xấu có thể vận chuyển nguồn phóng xạ bằng cách che giấu trong sắt thép, thiết bị và các hàng hóa khác. Từ đó, nguồn phóng xạ và hàng hóa nhiễm phóng xạ có thể được trung chuyển tới các tỉnh lân cận. Tình huống mất an ninh nguồn phóng xạ xảy ra khi nguồn phóng xạ được sử dụng cho mục đích xấu đối với con người và môi trường như gây rối loạn trật tự trị an, hoảng loạn tâm lý trong xã hội, thiệt hại về sức khoẻ con người và tác động kinh tế - xã hội.
Các khu vực thường xảy ra nguy cơ này bao gồm: Khu tập trung cơ quan hành chính nhà nước quan trọng của tỉnh: Trụ sở Ủy ban nhân dân tỉnh; khu vực các sở, ban, ngành tập trung của tỉnh; cơ quan Công an, Quân sự...Các địa điểm công cộng tập trung đông người, khu du lịch, nơi tổ chức các sự kiện văn hóa xã hội lớn, các khu, cụm công nghiệp.
Hiện nay, ba nhà máy điện hạt nhân ở phía nam Trung Quốc vận hành thương mại, gồm Phòng Thành (Quảng Tây) công suất 1000 MW, Trường Giang (Quảng Đông) 600 MW và tổ máy 650 MW của Xương Giang (đảo Hải Nam). Các nhà máy này đều nằm gần biên giới phía bắc Việt Nam, gần nhất là Phòng Thành chỉ cách Móng Cái, Quảng Ninh 50 km, cách Hải Phòng dưới 300 km. Ngay thời điểm các nhà máy trên đi vào hoạt động, một số chuyên gia cho rằng người dân không nên hoang mang vì với các nhà máy điện hạt nhân, tiêu chuẩn an toàn luôn đặt lên hàng đầu, tuy nhiên cũng cần chuẩn bị kỹ các phương án phòng ngừa sự cố.
Trên cơ sở dữ liệu phông nền phóng xạ của tỉnh, vị trí địa lý, tình hình hoạt động các khu công nghiệp, tình hình ứng dụng năng lượng nguyên tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, công tác vận chuyển nguồn đi qua địa bàn và hoạt động của các cơ sở bức xạ trong thời gian qua, có thể nhận thấy nguy cơ xảy ra sự cố bức xạ và hạt nhân chủ yếu có thể xảy ra các tình huống sự cố điển hình cụ thể: Nguồn phóng xạ vô chủ phát hiện thấy tại địa phương như cơ sở thu mua sắt thép phế liệu kim loại, khu dân cư, khu hành chính...
Hoạt động vận chuyển nguồn phóng xạ đi qua địa bàn tỉnh mà không khai báo hoặc có khai báo với địa phương khi vận chuyển nguồn đi qua. Nguồn phóng xạ trong quá trình lưu giữ, sử dụng bị lấy trộm, cắp bởi nhân viên của cơ sở. Cơ sở sử dụng, lưu giữ nguồn phóng xạ bị cháy nổ, nguồn phóng xạ bị hư hại. Lực lượng phá hoại sử dụng thiết bị phát tán phóng xạ ở khu vực hành chính, công cộng, dân cư...
Từ việc xác định rõ nguy cơ phát sinh sự cố, UBND tỉnh yêu cầu các cơ quan chủ động chuẩn bị nhân lực, trang thiết bị phù hợp và sẵn sàng ứng phó khi sự cố xảy ra; Tất cả các cơ quan tham gia ứng phó phải được phổ biến, đào tạo và cung cấp thông tin về kế hoạch ứng phó sự cố cấp tỉnh và về an toàn bức xạ; Các quy trình, kịch bản ứng phó sự cố diễn tập định kỳ theo quy định; Định kỳ rà soát, cập nhật Kế hoạch ứng phó sự cố theo đúng tình hình phát triển kinh tế xã hội địa phương.
Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các sở, ngành và các cơ quan có liên quan xây dựng Kế hoạch diễn tập định kỳ theo quy định và thực hiện các nội dung chi đối với ứng phó sự cố theo quy định hiện hành trình UBND tỉnh phê duyệt. Kịch bản diễn tập dự kiến giai đoạn 2026 - 2030 bao gồm: Kịch bản diễn tập 1: Ứng phó sự cố đối với tình huống tai nạn xe vận chuyển nguồn phóng xạ; Kịch bản diễn tập 2: Ứng phó sự cố đối với tình huống mất an ninh nguồn phóng xạ; Kịch bản diễn tập 3: Ứng phó sự cố đối với tình huống cháy khu vực sử dụng nguồn phóng xạ hở.
Các kịch bản ứng phó được xác định để các lực lượng chủ động phương án triển khai (Ảnh minh họa).
Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, đơn vị liên quan định kỳ rà soát Kế hoạch ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân trên địa bàn tỉnh, cập nhật, bổ sung các nội dung, đảm bảo phù hợp với quy định của pháp luật và thực tiễn của tỉnh. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh là lực lượng nòng cốt trong công tác ứng phó trực tiếp tại hiện trường. Chủ trì, huy động lực lượng, phương tiện chuyên dụng (phối hợp với đơn vị chuyên ngành khi cần thiết) để tiến hành tiêu tẩy, tẩy xạ cho người, phương tiện và môi trường. Chủ trì, phối hợp với Công an tỉnh và các xã/phường tổ chức sơ tán Nhân dân, tài sản ra khỏi khu vực nguy hiểm và thiết lập các khu vực cách ly an toàn.
Sở Y tế Phú Thọ chủ trì xây dựng và kích hoạt phương án cấp cứu y tế; chỉ đạo các cơ sở y tế trên địa bàn chuẩn bị sẵn sàng nhân lực, cơ sở vật chất, thuốc men, phòng cách ly đặc biệt để tiếp nhận, phân loại và điều trị nạn nhân nhiễm xạ, chiếu xạ. Phối hợp với lực lượng ứng phó tại hiện trường tiến hành sơ cấp cứu, tẩy xạ y tế bước đầu cho nạn nhân trước khi chuyển tuyến. Chỉ đạo theo dõi, kiểm tra, đánh giá tình trạng sức khỏe của lực lượng tham gia ứng phó sự cố và người dân bị ảnh hưởng; tham mưu các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng (bao gồm cả việc xem xét cấp phát và sử dụng viên i-ốt khi có nguy cơ phơi nhiễm i-ốt phóng xạ).
UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các cơ quan liên quan kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ an toàn bức xạ đối với nguồn nước sinh hoạt, các sản phẩm nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, nguồn thức ăn chăn nuôi tại khu vực bị ảnh hưởng; quyết định việc thu hồi, tiêu hủy hoặc cấm lưu hành các sản phẩm bị nhiễm bẩn phóng xạ vượt mức cho phép. Tổ chức lấy mẫu, quan trắc và đánh giá mức độ ô nhiễm phóng xạ đối với môi trường đất, nước, không khí tại khu vực xảy ra sự cố và các khu vực lân cận; đề xuất các giải pháp khắc phục, phục hồi môi trường sau sự cố.
Sở Xây dựng thực hiện, triển khai các thiết bị, phương tiện vận tải đáp ứng theo yêu cầu của Kế hoạch ứng phó sự cố. Kịp thời có phương án khắc phục tình trạng ùn tắc giao thông khi có yêu cầu của Ban chỉ huy ứng phó sự cố. Điều động các nguồn lực kịp thời khắc phục tác động của sự cố lên hệ thống giao thông vận tải, thực hiện vận chuyển chất phóng xạ, vật liệu phóng xạ, nguồn phóng xạ đến vị trí tập kết theo yêu cầu của Ban chỉ huy ứng phó.
Sở Công Thương chủ động hực hiện việc huy động nhân lực, trang thiết bị, phương tiện tổ chức sơ tán, vận chuyển hóa chất, vật liệu nổ công nghiệp và các loại máy, thiết bị công nghệ ra khỏi khu vực có sự cố (nếu có) về địa điểm tập kết theo chỉ đạo của Ban chỉ huy; Thực hiện giám sát, đánh giá, phân tích và dự báo các thông số kỹ thuật, công nghệ của các dây truyền sản xuất vật liệu nổ, hóa chất, ... có khả năng gây mất an toàn; Xây dựng phương án quản lý, khắc phục các nguy cơ gây mất an toàn về hóa chất (nếu có); trong trường hợp bình thường và trong trường hợp có sự cố bức xạ có liên quan đến quản lý vật liệu nổ công nghiệp và hóa chất;
Đối với UBND các xã, phường khi nhận được thông tin về địa điểm xảy ra sự cố, UBND xã, phương có trách nhiệm chỉ đạo lực lượng công an xã và các lực lượng có liên quan nhanh chóng thiết lập vành đai an toàn, kiểm soát an ninh khu vực có sự cố và các khu vực khác có liên quan. Trực tiếp chỉ đạo, huy động lực lượng, phương tiện tại chỗ thực hiện phương châm "4 tại chỗ" ngay từ những phút đầu khi sự cố xảy ra; kịp thời báo cáo tình hình lên cấp trên.
Phối hợp chặt chẽ với các lực lượng chức năng tổ chức sơ tán người dân, bảo vệ tài sản, duy trì an ninh trật tự và cung cấp hậu cần, nơi trú ẩn tạm thời cho người dân phải sơ tán. Tổ chức thông tin, tuyên truyền để nhân dân trên địa bàn hiểu rõ tình hình, tuân thủ các hướng dẫn an toàn, tránh tâm lý hoảng loạn và triển khai các hoạt động ứng phó sự cố phải tuyệt đối an toàn.
Các đơn vị, tổ chức, cá nhân tiến hành công việc bức xạ: Khi xảy ra sự cố, phải lập tức triển khai các biện pháp ứng phó tại chỗ để hạn chế tối đa hậu quả; thông báo khẩn cấp cho cơ quan chức năng (Công an tỉnh, Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ) theo quy định. Chịu trách nhiệm cung cấp đầy đủ, trung thực thông tin về nguồn phóng xạ, thiết bị bức xạ; phối hợp với các lực lượng chức năng trong suốt quá trình xử lý sự cố và chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại, chi trả chi phí khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật./.
Ngọc Lan
Nguồn thiennhienmoitruong.vn
Link bài gốchttps://thiennhienmoitruong.vn/ra-soat-nguy-co-nang-cao-nang-luc-ung-pho-su-co-buc-xa-hat-nhan.html