Đánh giá khả năng tích trữ nguồn nước trước nguy cơ khô hạn diện rộng

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, qua diễn biến nguồn nước tác động của El Nino đối với Việt Nam đã thể hiện rõ từ giữa năm 2026. Trong tháng 6-8, dòng chảy trên hầu hết sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn 10-75% so với trung bình nhiều năm. Đến tháng 9, mặc dù một số lưu vực xuất hiện mưa lũ, nhưng dòng chảy nhìn chung vẫn thiếu hụt, có xu thế thấp hơn mức trung bình nhiều năm.

Đây là diễn biến cần đặc biệt lưu ý bởi xu thế thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với năm 2015,  2019 và 2023 - những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Niño và sau đó đã xảy ra các đợt hạn hán, thiếu nước diện rộng trên các lưu vực sông, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống của nhân dân. Đồng thời, theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn trong thời gian tới thì lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm hơn. 

Trước dự báo trên, việc xây dựng kịch bản nguồn nước mùa khô năm 2026-2027 được xác định là cơ sở quan trọng để chủ động điều tiết, phân bổ và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, nhất là trong bối cảnh nguy cơ El Nino làm gia tăng rủi ro hạn hán, thiếu nước.

Trước nguy cơ khô hạn diện rộng, việc chủ động phương án điều tiết nguồn nước giúp các địa phương giảm thiểu thiệt hại. 

Tại tỉnh Gia Lai, các khu vực được nhận định có nguy cơ cao xảy ra thiếu nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp gồm các xã, phường: Đak Sơ Mei, Ia Hrung, Mang Yang, Pleiku, Thống Nhất, Biển Hồ, Ia Khươl, Chư Păh, Kon Gang, Ia Phí, Ia O, Bầu Cạn, Chư Prông, Gào, Ia Krêl, Ia Lâu, Ia Le, Ea Rốk, Ia Lốp, Bờ Ngoong, Chư Sê, Phù Mỹ, Hoài Ân, Vân Canh, Tây Sơn và Tuy Phước.

Đối với diện tích cây công nghiệp ngoài phạm vi tưới của công trình thủy lợi, các địa bàn có nguy cơ thiếu nước gồm các xã, phường: Ia Grai, Ia Chia, Ia Krái, Ia Hrung, Ia O, Hội Phú, Diên Hồng, An Phú, Thống Nhất, Pleiku, Biển Hồ, Chư Păh, Ia Khươl, Ia Phí, Đak Đoa, Kon Gang, Ia Băng, Đắk Sơmei, Ia Dơk, Ia Dom, Ia Mơr và Phú Túc; ngoài ra, nắng nóngvà thiếu hụt nguồn nước gây ảnh hưởng đến nuôi trồng thủy sản, chăn nuôi và làm tăng nguy cơ cháy rừng trong mùa khô.

Tại khu vực phía Đông tỉnh Gia Lai, nguy cơ thiếu nước được dự báo ảnh hưởng khoảng 3.000-6.000ha trong vụ Đông Xuân 2026-2027 và 7.000-12.000ha trong vụ Hè Thu 2027. Trong khi đó, khu vực phía Tây có diện tích chịu nguy cơ lớn hơn. Dự kiến khoảng 26.000-32.000ha có thể bị ảnh hưởng trong vụ Đông Xuân 2026-2027, chủ yếu là diện tích cây lâu năm. Sang vụ Hè Thu 2027, khoảng 15.000-20.000ha tại khu vực phía tây có nguy cơ thiếu nước, đặc biệt là diện tích nằm ngoài phạm vi cấp nước của các công trình thủy lợi. 

Theo nhận định của tỉnh, ngoài ảnh hưởng đến cây trồng, nắng nóng kéo dài và nguồn nước suy giảm còn có thể gây thiếu nước sinh hoạt, ảnh hưởng hoạt động chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và làm gia tăng nguy cơ cháy rừng trong mùa khô. Trước nguy cơ trên, UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường khuyến cáo, hướng dẫn người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh lịch thời vụ, chủ động giảm diện tích canh tác ở những khu vực dự báo không bảo đảm nguồn nước, nhất là các khu vực nằm ngoài phạm vi cấp nước của các hệ thống thủy lợi. Lập kế hoạch gieo trồng cho từng vụ sản xuất.

Phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan đề xuất phương án vận hành linh hoạt hồ chứa nước trên địa bàn thuộc thẩm quyền theo chỉ đạo, hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; tổ chức theo dõi sát diễn biến thời tiết, dự báo, cảnh báo ảnh hưởng của hiện tượng El Nino, mưa, lũ để xem xét, quyết định việc tích nước sớm đối với các hồ chứa ở khu vực dự báo có nguy cơ cao xảy ra hạn hán, thiếu nước; vận hành hạ mực nước các hồ sớm để bảo đảm dung tích tham gia cắt giảm lũ cho hạ du khi có dự báo, cảnh báo mưa lũ lớn, bảo đảm tuyệt đối an toàn hồ đập và dân cư vùng hạ du.

Ngay khi các đập, hồ chứa tích nước, phối hợp với các công ty Khai thác công trình thuỷ lợi, UBND cấp xã, các công ty cà phê, chè và các cơ quan, đơn vị có liên quan tổng hợp việc kiểm đếm nguồn nước. Theo dõi chặt chẽ diễn biến nguồn nước, cung cấp thông tin, cảnh báo kịp thời cho các địa phương và đơn vị có liên quan để triển khai các giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước, điều chỉnh kế hoạch gieo trồng phù hợp với tình hình nguồn nước.

Rà soát, đánh giá khả năng khai thác, sử dụng kết hợp hoặc luân phiên nguồn nước mặt, nước dưới đất; tham mưu UBND tỉnh phương án huy động, điều chỉnh, tăng công suất khai thác đối với các công trình cấp nước tập trung đô thị, nông thôn sử dụng nguồn nước dưới đất trong trường hợp hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng, bảo đảm theo quy định của pháp luật; ưu tiên cấp nước sinh hoạt và cây trồng có giá trị cao.

Chỉ đạo phòng Tài nguyên nước và Khí tượng thuỷ văn kiểm kê, rà soát lại 42 lỗ khoan thuộc Chương trình khan hiếm nước vùng cao do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chuyển giao cho tỉnh. Chi cục Thủy lợi quản lý, vận hành hệ thống đê ngăn mặn, giữ ngọt, giảm thiểu thiệt hại do xâm nhập mặn gây ra. Trung tâm Nước sạch nông thôn, bảo trì giếng khoan, thiết bị các nhà máy hiện có; tổ chức mở mạng lưới cấp nước, đấu nối nước vào hộ gia đình; đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình cấp nước sạch, sớm đưa công trình vào sử dụng. Xác định các khu vực thiếu nước sinh hoạt, số hộ thiếu nước; nắm lại số liệu hạn hán của thời kỳ các năm 2015-2016 và 2019-2020, từ đó xây dựng phương án chống hạn cụ thể đối với các công trình được giao quản lý. 

Việc vận hành hiệu quả các công trình thủy lợi giữ vai trò quan trọng trong điều tiết nguồn nước. 

Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định, Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Gia Lai xây dựng, đề xuất phương án tích nước đối với từng hồ chứa, báo cáo Sở Nông nghiệp và Môi trường trước ngày 30/10/2026 đối với Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Gia Lai và trước ngày 15/11/2026 đối với Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định đề xuất phương án phòng, chống hạn cụ thể cho từng công trình, báo cáo Sở Nông nghiệp và Môi trường trước trước ngày 30/11/2026.

Xây dựng Kế hoạch cung cấp sản phẩm, dịch vụ thuỷ lợi cho từng Công ty; tổ chức điều hòa nguồn nước trong lưu vực. Những vùng thiếu nước phải xây dựng phương án ưu tiên cấp nước sinh hoạt; điều chỉnh, giảm diện tích gieo trồng tại các khu vực không bảo đảm nguồn nước. Phối hợp với UBND các xã, phường xác định diện tích bỏ trống, không sản xuất tại các vùng đã được xác định thiếu nước, không có khả năng cấp nước để tập trung nguồn lực cung cấp nước tưới cho các vùng canh tác khác. Quản lý chặt chẽ nguồn nước các hồ chứa; tổ chức dẫn nước, cấp nước kịp thời, đúng lịch tại các điểm giao nhận sản phẩm dịch vụ; tổ chức nạo vét kênh mương, thông thoáng lòng dẫn.

UBND các xã, phường: Tổ chức kiểm đếm, đánh giá nguồn nước và khả năng tích nước của từng hồ chứa, đập dâng. Rà soát, tổng hợp số liệu hạn hán các năm 2015-2016 và 2019-2020; đánh giá khả năng nguồn nước, xác định các khu vực, diện tích không bảo đảm cấp nước, cần điều chỉnh, giảm hoặc không tổ chức sản xuất (nếu có); trên cơ sở đó, xây dựng phương án phòng, chống hạn cụ thể cho từng công trình, từng vùng. 

Chỉ đạo các cơ quan, đơn vị khai thác công trình thuỷ lợi xây dựng Kế hoạch cung cấp sản phẩm, dịch vụ thuỷ lợi; tổ chức điều hòa nguồn nước trong lưu vực. Những vùng thiếu nước phải xây dựng phương án ưu tiên cấp nước sinh hoạt; điều chỉnh, giảm diện tích gieo trồng tại các khu vực không bảo đảm nguồn nước. Đặc biệt lưu ý các khu vực có nguy cơ cao bị ảnh hưởng của hạn hán, thiếu nước trong mùa khô các xã khu vực phía Tây tỉnh. Tiết kiệm nước ngay từ vụ Đông Xuân, tận dụng triệt để nguồn nước từ các sông, suối nhỏ để dành nguồn nước từ các hồ chứa.

Rà soát, khôi phục lại các giếng khoan chống hạn, đắp lại các đập bổi trên các sông, suối nhỏ,…. Trước khi kết thúc vụ Đông Xuân (trước 02 đợt tưới cuối vụ) phải tổ chức kiểm kê nguồn nước các hồ chứa để xây dựng phương án ứng phó hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn cho vụ Hè Thu. Tại những vùng thiếu nước chủ động chuyển đổi cây trồng phù hợp với nguồn nước hiện có; điều chỉnh, giảm diện tích gieo trồng; tổ chức sản xuất vụ Hè ngay sau khi vụ Đông Xuân kết thúc.

Chỉ đạo các đơn vị cấp nước sạch do xã quản lý: Bảo trì giếng, bảo trì thiết bị, đường ống từng nhà máy; các nhà máy cấp nước sạch sẵn sàng hoạt động đạt công suất tối đa đáp ứng nhu cầu sử dụng nước cho Nhân dân, mở mạng cấp nước sạch và đấu nối đến hộ gia đình. Thống kê các thiết bị chứa, vận chuyển nước sạch hiện có trên địa bàn để huy động vận chuyển nước sạch đến các cụm dân cư bị thiếu nước./.

Ngọc Hà