Trước những thách thức về bảo vệ rừng, thời gian qua tỉnh Điện Biên đã đẩy mạnh áp dụng hệ thống giám sát hiện đại, bao gồm camera, cảm biến, bản đồ số và dữ liệu vệ tinh, giúp cơ quan chức năng theo dõi tình trạng rừng theo thời gian thực, phát hiện sớm các hành vi khai thác trái phép hoặc xâm hại rừng.
Bên cạnh đó, công nghệ số còn hỗ trợ lập kế hoạch quản lý, đánh giá trữ lượng gỗ, và định hướng phát triển lâm nghiệp bền vững. Việc áp dụng các giải pháp số hóa không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn giúp bảo tồn đa dạng sinh học, tăng cường khả năng ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu. Đơn cử, ở bản Hua Rốm, xã Nà Tấu, ngoài việc dựa vào kinh nghiệm và quan sát trực tiếp, hiện nay người dân đã sử dụng điện thoại thông minh và nhóm zalo cộng đồng trong công tác quản lý, bảo vệ rừng.
Cùng với việc ứng dụng công nghệ, người dân bản Hua Rốm đã xây dựng hương ước quản lý rừng. Vào mùa phát dọn, đốt nương, các hộ dân phải phát dọn thực bì kỹ lưỡng, không đốt gần khu vực rừng, có người canh lửa và báo với trưởng bản trước khi thực hiện.
Thời gian đốt quy định cụ thể từ 17 - 19 giờ (khung giờ ít gió, hạn chế nguy cơ cháy lan). Người dân bản Hua Rốm cho biết, hiện bản có 2.996ha rừng, được giao cho 16 tổ quản lý, bảo vệ rừng, mỗi tổ từ 8 – 9 người, thực hiện tuần tra đều đặn mỗi tuần một lần.
Bản đã thành lập nhóm zalo gồm các tổ trưởng tổ quản lý, bảo vệ rừng; khi có nội dung cần thông báo, thông tin được chia sẻ trên nhóm, để tổ trưởng phổ biến lại cho các thành viên. Đồng thời, thông qua bản đồ số của kiểm lâm xã trên điện thoại thông minh, ban quản lý bản có thể nắm được trạng thái rừng, các chủ rừng, các loại rừng, thuận tiện cho công tác theo dõi, quản lý, bảo vệ rừng. Hưởng lợi từ rừng nên người dân bản Hua Rốm ngày càng gắn bó hơn với công tác bảo vệ rừng.
Trung bình mỗi năm, bà con dân bản nhận từ 700 – 800 triệu đồng tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng. Từ nguồn kinh phí này, bản trích một phần để duy trì quỹ chung, hỗ trợ công tác tuần tra bảo vệ rừng, còn chia đều cho các hộ dân. Riêng năm 2024 trong bản có 141 hộ dân được chia gần 3 triệu đồng/hộ. Thực hiện chuyển đổi số trong công tác quản lý, bảo vệ rừng thời gian qua, cùng với việc đầu tư hệ thống máy móc, phần mềm chuyên dụng, tỉnh Điện Biên đã đẩy mạnh công tác số hóa hồ sơ diện tích đất rừng, đất lâm nghiệp trên địa bàn.
Đến nay, toàn bộ diện tích rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn tỉnh đã được số hóa, quản lý trên hệ thống chuyên dụng. Dữ liệu được cập nhật liên tục, cho phép truy xuất lịch sử từng khu rừng, phục vụ hiệu quả công tác kiểm tra, xử lý vi phạm. Hiện nay, Điện Biên đang bước vào mùa khô hanh, nguy cơ cháy rừng luôn ở mức cao, có thời điểm đạt cấp cực kỳ nguy hiểm.
Việc phát hiện sớm và cảnh báo sớm trở thành yếu tố then chốt trong công tác quản lý bảo vệ rừng. Theo thống kê từ đầu mùa khô 2025 - 2026, hệ thống cảnh báo cháy rừng và ảnh vệ tinh đã phát hiện 873 điểm cháy, trong đó khoảng 400 điểm nghi cháy rừng.
Nhờ kiểm tra, xác minh và xử lý kịp thời, các vụ cháy được khống chế sớm, chủ yếu chỉ ảnh hưởng lớp thực bì dưới tán rừng. Khoảng 80% số vụ vi phạm lâm luật được phát hiện thông qua ảnh vệ tinh và phần mềm cảnh báo. Lãnh đạo Chi cục Kiểm lâm tỉnh Điện Biên cho biết: Hiện nay, lực lượng kiểm lâm tỉnh đã sử dụng bản đồ số, ảnh vệ tinh, flycam và các phần mềm theo dõi diễn biến rừng trong quản lý, bảo vệ rừng, PCCCR trên địa bàn, nhằm phát hiện sớm những điểm mất rừng, biến động rừng, điểm nghi ngờ cháy rừng.
Công nghệ số góp phần tạo thuận lợi trong quản lý, bảo vệ rừng tại Điện Biên. (Ảnh: BĐ).
Qua đó, phát hiện sớm các vi phạm và xử lý chính xác, hiệu quả, tiết kiệm thời gian. Một trong những chủ trương mới của tỉnh vừa qua là gắn công tác quản lý, bảo vệ rừng với phát triển kinh tế, trong đó trọng tâm là triển khai mô hình kinh tế không gian tầm thấp.
Mô hình nhằm tận dụng tối đa không gian dưới tán rừng và các vùng đất dốc để tạo ra giá trị gia tăng cao. Theo kế hoạch, năm 2026 tỉnh sẽ trồng mới 5.930ha cà phê xen mắc ca và 6.070ha mắc ca. Đến nay, tổng diện tích đăng ký trồng cà phê hơn 14.384ha (đạt 142,6% kế hoạch), trên 3.000ha mắc ca.
Việc triển khai gắn với chiến dịch “Điện Biên Phủ trong thời bình” hướng tới tái cơ cấu ngành nông nghiệp và thí điểm mô hình kinh tế tầm thấp. Trên cơ sở tỉnh hỗ trợ kinh phí, kỹ thuật, người dân đóng vai trò chủ thể, từng bước cải tạo đất trống đồi trọc thành vùng kinh tế xanh bền vững. Cùng với công tác quản lý bảo vệ rừng, những vùng sản xuất mới, mô hình kinh tế mới dần hình thành như mô hình kinh tế không gian tầm thấp.
Với hướng đi này, rừng tiếp tục được gìn giữ, đời sống người dân từng bước cải thiện, kinh tế phát triển theo hướng xanh và bền vững, phù hợp với mục tiêu Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Điện Biên lần thứ XV, nhiệm kỳ 2025 - 2030 đã đề ra. Siết chặt quản lý rừng bằng công nghệ số tại Điện Biên mở ra hướng đi mới trong bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển lâm nghiệp bền vững.
Giải pháp này không chỉ giúp giám sát và phát hiện kịp thời các vi phạm mà còn tối ưu hóa việc sử dụng dữ liệu để lập kế hoạch, đánh giá rừng và định hướng tái sinh. Khi được triển khai đồng bộ, công nghệ số còn góp phần nâng cao năng lực ứng phó thiên tai, bảo tồn đa dạng sinh học và đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng địa phương. Thành công của chiến lược này có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, lực lượng quản lý rừng và người dân. Đây là bước tiến quan trọng giúp Điện Biên bảo vệ rừng hiệu quả, phát triển kinh tế - xã hội.
Tuấn Anh