Xuất khẩu thủy sản: Chủ động thích ứng trước biến động thị trường

Nhiều năm qua, Trung Đông được coi là một trong những khu vực thị trường có tốc độ tăng trưởng khá ổn định đối với thủy sản Việt Nam. Theo thống kê của Tổng cục Hải quan, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang khu vực này đã tăng từ khoảng 197,7 triệu USD năm 2020 lên hơn 401,1 triệu USD vào năm 2025.

Trong cơ cấu sản phẩm, cá tra hiện là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất vào Trung Đông, với kim ngạch đạt gần 176 triệu USD năm 2025, tăng đáng kể so với mức khoảng 79 triệu USD của năm 2020. Cá ngừ cũng là một mặt hàng quan trọng tại khu vực này, đạt khoảng 94,4 triệu USD năm 2025, trong khi xuất khẩu tôm đạt hơn 54 triệu USD.

Ngoài ra, các sản phẩm cá biển, mực, bạch tuộc, nhuyễn thể và nhiều loại thủy sản khác cũng đang từng bước mở rộng thị phần tại các thị trường Trung Đông. Điều này cho thấy khu vực này không chỉ là thị trường tiêu thụ tiềm năng mà còn đóng vai trò quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất khẩu của ngành thủy sản Việt Nam.

Tại Trung Đông, cá tra hiện là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam vào thị trường này. 

Tuy nhiên, những diễn biến căng thẳng quân sự tại Trung Đông từ cuối tháng 2/2026 đang làm gia tăng lo ngại về nguy cơ gián đoạn thương mại toàn cầu. Khu vực này nằm trên các tuyến hàng hải chiến lược, đặc biệt là Eo biển Hormuz và tuyến vận tải kết nối với Kênh đào Suez, nơi giữ vai trò quan trọng đối với dòng chảy hàng hóa và năng lượng của thế giới.

Trong bối cảnh đó, ngành thủy sản là lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào vận tải container lạnh và chuỗi logistics toàn cầu đang bắt đầu chịu những tác động nhất định. Các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam cho biết ảnh hưởng rõ rệt nhất hiện nay chưa phải là sự sụt giảm nhu cầu từ thị trường, mà chủ yếu đến từ chi phí logistics tăng, rủi ro vận tải và sự biến động của giá nhiên liệu.

Theo các chuyên gia VASEP, tác động trước tiên từ xung đột tại khu vực Trung Đông với hoạt động xuất khẩu thủy sản hiện nay là sự thay đổi trong hệ thống vận tải biển. Một số hãng tàu quốc tế đã bắt đầu hạn chế hoặc điều chỉnh hành trình qua các khu vực có nguy cơ cao, buộc tàu phải đi vòng qua châu Phi thay vì đi qua các tuyến hàng hải truyền thống.

Việc thay đổi hành trình này khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm khoảng 7–10 ngày, thậm chí có thể tới 10–20 ngày tùy từng tuyến. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ giao hàng mà còn làm tăng chi phí vận tải, đặc biệt đối với các mặt hàng thủy sản đông lạnh vốn phụ thuộc nhiều vào container lạnh và chuỗi bảo quản nghiêm ngặt. 

Một số doanh nghiệp cho biết chi phí vận chuyển container lạnh có thể tăng thêm 2.000–4.000 USD mỗi container, chưa kể các loại phụ phí liên quan đến rủi ro chiến tranh và phụ phí nhiên liệu. Trong bối cảnh giá dầu có xu hướng tăng, áp lực chi phí logistics đối với doanh nghiệp xuất khẩu được dự báo sẽ còn tiếp tục gia tăng.

Xuất khẩu thủy sản chủ động thích ứng trước biến động thị trường. 

Trong cơ cấu các mặt hàng xuất khẩu sang Trung Đông, tôm là một trong những sản phẩm quan trọng. Kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam sang khu vực này đạt khoảng 41,6 triệu USD năm 2020, tăng lên 54,5 triệu USD vào năm 2025. Tôm chiếm khoảng 14% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường này.

Đối với ngành tôm, tác động lớn nhất hiện nay là chi phí vận tải tăng và thời gian giao hàng kéo dài. Khi tàu phải đi vòng qua các tuyến đường dài hơn, chi phí logistics tăng lên đáng kể, ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Nếu xung đột kéo dài, một số doanh nghiệp lo ngại tình hình có thể lặp lại kịch bản của giai đoạn đại dịch COVID-19, khi giá cước vận tải biển tăng đột biến.

Đối với cá tra, Trung Đông là một trong những thị trường quan trọng nên việc gián đoạn vận tải có thể ảnh hưởng nhất định đến hoạt động xuất khẩu. Trong khi đó, nhu cầu tại một số thị trường lớn khác cũng đang có dấu hiệu chậm lại, khiến hoạt động tiêu thụ cá tra nhìn chung thận trọng hơn. Cá ngừ là mặt hàng chịu tác động khá rõ từ biến động của giá nhiên liệu và chi phí logistics. Giá dầu tăng có thể làm tăng chi phí khai thác của đội tàu cá ngừ toàn cầu, từ đó đẩy giá nguyên liệu lên cao. Đồng thời, sự gián đoạn vận tải có thể khiến chi phí vận chuyển cá ngừ nguyên liệu và sản phẩm chế biến tăng lên. 

Từ những phân tích thị trường cùng việc chỉ rõ các tác động, các chuyên gia tại VASEP nhấn mạnh: Trong bối cảnh hiện nay, việc theo dõi sát các diễn biến địa chính trị và biến động logistics quốc tế được xem là yếu tố quan trọng đối với các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản. Các doanh nghiệp cần chủ động trao đổi với đối tác nhập khẩu và hãng tàu để điều chỉnh kế hoạch giao hàng khi cần thiết, đồng thời cân nhắc các phương án vận tải thay thế nhằm hạn chế rủi ro.

Ở thời điểm hiện tại, nhiều doanh nghiệp cho rằng tác động đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam vẫn ở mức hạn chế và chủ yếu liên quan đến logistics. Tuy nhiên, nếu xung đột kéo dài, chi phí vận tải, giá nhiên liệu và chuỗi cung ứng toàn cầu có thể tiếp tục biến động mạnh, qua đó ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp xuất khẩu.../.

Lê Thu