Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), năm 2025, thế giới có khoảng 1,2 tỷ người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 14-15% dân số toàn cầu; đến năm 2050, con số này sẽ tăng hơn gấp đôi. Nhiều nền kinh tế lớn đã bước vào giai đoạn xã hội già hoặc siêu già, như Nhật Bản (29% dân số), EU (21%), Hàn Quốc (20%)...
Trong bối cảnh thế giới đầy biến động, các quốc gia đã chuyển nhận thức và cách nhìn nhận "già hóa" từ thách thức sang cơ hội, với khái niệm "kinh tế bạc" nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, bao trùm, bền vững, ít phụ thuộc vào yếu tố ngoại biên. (Theo OECD, nhóm người trên 60 tuổi chiếm hơn 50% tổng chi tiêu tiêu dùng tại nhiều nền kinh tế phát triển, trong đó liên quan nhiều đến các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, công nghệ y tế, công nghệ hỗ trợ, nhà ở dài hạn, du lịch nghỉ dưỡng, tài chính bảo hiểm hưu trí...).
Tại Việt Nam, nhận thức về "kinh tế bạc" ngày càng được quan tâm và nâng tầm; trong đó chăm sóc sức khỏe người già không chỉ là vấn đề y tế hay an sinh xã hội mà còn là một ngành kinh tế triển vọng, mở ra dư địa tăng trưởng mới và khẳng định giá trị nhân văn của một xã hội tiến bộ, chế độ XHCN ưu việt của dân tộc ta. "Kinh tế bạc" không chỉ là vấn đề của người cao tuổi, mà còn là vấn đề phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, con người của đất nước.
Tạo nhiều không gian xanh, môi trường sạch nâng cao sức khỏe người cao tuổi. Ảnh minh họa.
Việt Nam đã và đang hình thành khung chính sách cho thích ứng già hóa. Tuổi nghỉ hưu đã được điều chỉnh theo Bộ luật Lao động và Nghị định 135/2020/NĐ-CP nhằm duy trì lực lượng lao động (nam lên 62 tuổi vào năm 2028; nữ lên 60 tuổi vào năm 2035). Một số mô hình như câu lạc bộ liên thế hệ đã hình thành và mở rộng trong chăm sóc cộng đồng, sinh hoạt xã hội và hỗ trợ sinh kế quy mô nhỏ cho người cao tuổi .
Mục tiêu phát huy vai trò kinh tế của người cao tuổi đã được đặt ra cụ thể thông qua đề án người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, tạo việc làm. Người cao tuổi vừa là chủ thể, vừa là khách thể, vừa là trung tâm của phát triển "kinh tế bạc"; đồng thời đã có sự đổi mới trong tư duy, nhận thức. Theo đó, từ "lực lượng nghỉ hưu" trở thành "nguồn lực tái đóng góp" cho xã hội; Từ "người già thụ động" sang "người cao tuổi chủ động"; Từ "đối tượng thụ hưởng kết quả" sang "động lực mới" cho sự phát triển; Từ "gánh nặng" y tế sang "tài sản" xã hội; Từ tập trung chữa bệnh sang phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe; Từ tư duy "bảo đảm an sinh" sang tư duy "đầu tư tạo giá trị mới"…
Tuy nhiên, việc phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam hiện vẫn còn những tồn tại, hạn chế. Theo đó, phát biểu tại Hội nghị về tình hình phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam (vừa diễn ra mới đây), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nêu rõ: Chưa có khung chính sách "kinh tế bạc" đồng bộ; cơ chế phát triển "kinh tế bạc" chưa được khai mở mạnh mẽ, nguồn lực xã hội hóa chưa được huy động đầy đủ.
Hệ thống chăm sóc dài hạn còn yếu, chất lượng chăm sóc người cao tuổi chưa cao, tạo gánh nặng cho gia đình, gia tăng sức ép cho người phụ nữ và tiêu hao nguồn lực ngân sách nhà nước. Chưa phát huy đầy đủ vai trò kinh tế của người cao tuổi như một lực lượng lao động, tiêu dùng và đổi mới; chất lượng hoạt động mô hình câu lạc bộ liên thế hệ chưa đi vào chiều sâu, đồng đều…
Theo Thủ tướng Chính phủ, nguyên nhân tồn tại, hạn chế là dân số già hóa nhanh khi "chưa kịp giàu" và chưa kịp xây hệ sinh thái dịch vụ tuổi già, tạo sức ép lên hệ thống an sinh xã hội, y tế và gia đình; thị trường chăm sóc dài hạn, công nghệ hỗ trợ và dịch vụ cộng đồng chưa phát triển tương xứng; tư duy chính sách còn thiên về bảo trợ; nguồn lực và năng lực triển khai ở địa phương còn không đồng đều…
Về định hướng phát triển "kinh tế bạc" trong thời gian tới, theo Thủ tướng Chính phủ, thống nhất về tư duy, nhận thức: Phát triển "kinh tế bạc" đồng bộ, hài hòa giữa văn hóa với chính trị, kinh tế và xã hội, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo; Phát triển "kinh tế bạc" với tinh thần chuyển từ "gánh nặng già hóa" sang "cơ hội phát triển kinh tế" gắn với thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng XIV, Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035; Phát triển "kinh tế bạc" đặt trong một tổng thể nhất quán "Đảng lãnh đạo – Nhà nước kiến tạo – Công tư đồng hành – Cơ chế mở lối - Nguồn lực khơi thông - Công nghệ dẫn dắt - Xã hội đồng thuận – Nhân dân hạnh phúc – Đất nước phát triển".
Xác định rõ "5 trọng tâm hành động" phát triển "kinh tế bạc", là nâng cao nhận thức, đổi mới tư duy để thích ứng già hóa dân số gắn với phát triển "kinh tế bạc"; Phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, mô hình phức hợp, "Làng Hạnh phúc", "Hội quán cao niên", "Câu lạc bộ người cao tuổi"; Khuyến khích doanh nghiệp phát triển dịch vụ (du lịch dưỡng sinh, sinh thái, nhà ở thân thiện, công nghệ y tế, bảo hiểm hưu trí) – chuyển từ chăm sóc thụ động sang chăm sóc, phát huy vai trò và phát triển dịch vụ người cao tuổi; Phát huy vai trò người cao tuổi trong xã hội (giáo dục truyền thống, tư vấn, kinh tế gia đình); Tăng cường vai trò Hội người cao tuổi Việt Nam (đại diện quyền lợi, xây dựng chính sách, kết nối nguồn lực).
Chú trọng "3 trụ cột" là "kiềng 3 chân" trong phát triển "kinh tế bạc": Người cao tuổi là trung tâm; vừa nguồn lực cung (với vai trò là một nguồn lao động giá trị, từng trải, giàu kinh nghiệm, bản lĩnh); vừa là động lực cầu (với vai trò là một lực lượng tiêu dùng quyền lực, có khả năng chi tiêu cao, nhất là cho sức khỏe, du lịch, học tập); Doanh nghiệp là trọng tâm sáng tạo, thực thi, với trách nhiệm xã hội và môi trường làm việc thân thiện với người cao tuổi; Nhà nước là "kiến trúc sư thể chế", tạo hành lang pháp lý, ưu đãi và an sinh vững chắc.
Thủ tướng Chính phủ nêu rõ về nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm phát triển kinh tế bạc, theo đó, cần tập trung xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển "kinh tế bạc" theo hướng bao trùm, toàn diện: Sớm hoàn thiện khung thể chế tổng thể về "kinh tế bạc" đưa vào chiến lược, kế hoạch phát triển của quốc gia, ngành, lĩnh vực và địa phương; xác định đây là một định hướng phát triển dài hạn, liên ngành, chứ không chỉ là chính sách an sinh đơn lẻ; Đổi mới tư duy xây dựng chính sách, chuyển mạnh từ bảo trợ, trợ giúp sang kiến tạo phát triển và phát huy vai trò người cao tuổi; Có cơ chế khuyến khích đầu tư thực chất, đủ mạnh vào các lĩnh vực của "kinh tế bạc", nhất là chăm sóc sức khỏe, công nghệ hỗ trợ, nhà ở, dịch vụ tài chính, bảo hiểm…
Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Y tế hoàn thiện Nghị quyết của Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về thích ứng với già hóa dân số gắn với phát triển "kinh tế bạc"; Khẩn trương nghiên cứu xây dựng Luật Người cao tuổi (sửa đổi) với tầm nhìn chiến lược, đồng bộ, trình Quốc hội thông qua trong thời gian tới; Chủ trì xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị quyết thí điểm về các cơ sở y tế phức hợp, chăm sóc người cao tuổi, "Làng Hạnh phúc" theo chỉ đạo của Tổng Bí thư.
Bộ Tài chính và Bộ Ngoại giao trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, ban hành Chiến lược "kinh tế bạc" đến năm 2045 trong Quý II/2026, tập trung vào các cơ chế tài chính, hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp tham gia. Xây dựng Đề án "Tăng cường hợp tác quốc tế về người cao tuổi" trình Thủ tướng Chính phủ ban hành vào Quý III/2026; chủ trì, tổ chức hội nghị bên lề APEC 2027 với chủ đề "Kinh tế bạc trong xu thế toàn cầu hóa".
Chú trọng xây dựng hạ tầng chiến lược phục vụ phát triển "kinh tế bạc" với phương châm đầu tư đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, không manh mún, rời rạc; Ưu tiên hạ tầng y tế, chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn; củng cố y tế cơ sở; Xây dựng môi trường, không gian sống thân thiện, an toàn với người cao tuổi (nhà ở, giao thông, không gian công cộng, dịch vụ công…); Tập trung phát triển hạ tầng số, hạ tầng dịch vụ xã hội để hình thành mạng lưới dịch vụ cho người cao tuổi, dựa trên tận dụng hiệu quả hạ tầng sẵn có, nhất là các cơ sở y tế, thiết chế văn hóa, trụ sở dôi dư…
Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Công Thương, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, nghiên cứu, xây dựng các mô hình phát triển hệ sinh thái "kinh tế bạc", đảm bảo tích hợp các yếu tố công nghệ, dịch vụ, sản xuất phù hợp với nhu cầu người cao tuổi. Định hướng Quỹ đổi mới sáng tạo quốc gia tích cực tham gia phát triển "kinh tế bạc"; tăng cường hợp tác, nghiên cứu khoa học phát huy vai trò người cao tuổi; hỗ trợ người cao tuổi tham gia "chuyển đổi số, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo" .
Huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phát triển "kinh tế bạc" theo tinh thần "Nhà nước kiến tạo - Thị trường dẫn vốn - Doanh nghiệp đầu tư - Xã hội tham gia - Người dân đồng hành": Ngân sách nhà nước phải đóng vai trò vốn mồi, dẫn dắt, tập trung cho những lĩnh vực nền tảng và thiết yếu như y tế cơ sở, chăm sóc ban đầu, chăm sóc dài hạn, hạ tầng số; Đẩy mạnh xã hội hóa, hợp tác công tư, thu hút doanh nghiệp, nhà đầu tư, các tổ chức tài chính, tổ chức xã hội và cộng đồng cùng tham gia, nhất là trong phát triển dịch vụ; Phát triển đồng bộ các công cụ tài chính cho tuổi già như bảo hiểm, hưu trí bổ sung, cơ chế chi trả cho chăm sóc dài hạn và các sản phẩm tài chính an toàn, phù hợp với người cao tuổi.
Xây dựng, hoàn thiện mô hình quản trị "kinh tế bạc" với cơ chế điều phối đủ mạnh, đủ năng lực thực thi, hệ thống dữ liệu đủ tin cậy, bộ tiêu chí đánh giá đủ minh bạch, cơ chế giám sát đủ chặt chẽ; phân công nhiệm vụ theo tinh thần rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ tiến độ, rõ kết quả. Nhiệm vụ đặt ra là trung ương tập trung hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn, cơ chế, nguồn lực và giám sát - Địa phương chủ động tổ chức thực hiện, phát triển mô hình phù hợp với đặc điểm tình hình và điều kiện của địa phương- Doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người cao tuổi cùng tham gia kiến tạo - Quản trị bằng dữ liệu, bằng công nghệ, kiểm định bằng chất lượng kết quả đầu ra…
Chú trọng đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ phát triển "kinh tế bạc". Theo đó, mở rộng đào tạo trong các lĩnh vực chăm sóc sức khỏe người cao tuổi; Đổi mới và xây dựng khung năng lực, chương trình đào tạo; chuẩn hóa lực lượng chăm sóc trực tiếp sức khỏe người cao tuổi; Tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp và cơ sở dịch vụ; mở rộng hợp tác quốc tế, ứng dụng công nghệ số trong đào tạo.
Đẩy mạnh thông tin, tuyên truyền, tạo đồng thuận xã hội về phát triển "kinh tế bạc": Chính sách truyền thông phải "đúng - trúng - đủ - kịp thời" với người cao tuổi về quyền lợi, trách nhiệm và sự hỗ trợ - với gia đình về kỹ năng chăm sóc, tâm lý tuổi già - với doanh nghiệp về trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ đồng hành - với cán bộ, công chức về trách nhiệm, đạo đức công vụ. Tôn vinh phong trào "Sống khỏe - sống vui - sống có ích", các gương điển hình, người cao tuổi tiêu biểu.
Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các địa phương tập trung rà soát, có cơ chế, chính sách đặc thù, tháo gỡ khó khăn vướng mắc, thúc đẩy phát triển "kinh tế bạc" trên địa bàn; chú trọng nhân rộng những mô hình tốt, cách làm hay, hiệu quả, bền vững. Ưu tiên bố trí nguồn lực từ ngân sách nhà nước và tăng cường huy động các nguồn lực xã hội để phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng, hệ thống dịch vụ kết nối, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư phát triển "kinh tế bạc".
Thúc đẩy phong trào "học tập suốt đời", phát huy vai trò người cao tuổi trong cộng đồng, tham gia xây dựng, hoạch định chính sách. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức về vai trò, tầm quan trọng của "kinh tế bạc"; vận động người dân tham gia BHXH, BHYT; bảo đảm thực hiện đầy đủ chính sách về người cao tuổi…/.
QUỲNH VÂN