Chuyển đổi phương thức canh tác nông nghiệp vùng đồng bằng sông Cửu Long

Khu vực đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước, nơi đây giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lương thực và xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, phương thức sản xuất truyền thống cũng tạo ra lượng phát thải khí nhà kính đáng kể, đặt ra yêu cầu chuyển đổi sang nền nông nghiệp carbon thấp, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

Theo các chuyên gia, khu vực ĐBSCL có hơn 2,6 triệu ha đất nông nghiệp, đóng góp khoảng 31% GDP toàn ngành nông nghiệp, sản xuất khoảng 50% sản lượng lúa và chiếm tới 95% lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Đây cũng là khu vực chịu tác động rõ nét của hạn hán, xâm nhập mặn và những biến động ngày càng khó lường của thời tiết.

Nông nghiệp xen canh - mô hình sản xuất mang lại giá trị kinh tế cao. Ảnh minh họa.

Trong sản xuất lúa, việc duy trì ruộng ngập nước liên tục, sử dụng phân đạm chưa hợp lý và xử lý rơm rạ bằng hình thức đốt ngoài đồng là những nguyên nhân làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Do đó, chuyển đổi phương thức canh tác không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu về môi trường mà còn trực tiếp liên quan đến bài toán giảm chi phí, nâng hiệu quả sản xuất cho nông dân.

Nông nghiệp carbon thấp cần được nhìn nhận theo hướng tạo ra “lợi ích kép”. Các giải pháp kỹ thuật nếu được lựa chọn phù hợp có thể vừa giảm lượng phát thải, vừa giảm đầu vào sản xuất và nâng hiệu quả kinh tế. Một trong những hướng đi quan trọng, đó là luân canh lúa với cây trồng cạn tại những khu vực thường xuyên thiếu nước hoặc chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn vào mùa khô. Theo đó, thay vì duy trì sản xuất lúa 3 vụ liên tục, nông dân có thể bố trí các loại cây trồng thích hợp như bắp, củ dền, dưa hấu… vào thời điểm điều kiện nước không thuận lợi cho cây lúa.

Theo một kết quả nghiên cứu cho thấy, so với trồng lúa thuần trong vụ đông xuân, lợi nhuận từ cây củ dền có thể tăng 163%, dưa hấu tăng 75% và bắp tăng 25%. Việc chuyển một phần diện tích từ môi trường đất ngập nước sang điều kiện canh tác cây trồng cạn cũng góp phần giảm phát thải khí metan (CH4) từ 19-63%.

Đáng chú ý, quản lý nước đang trở thành một trong những giải pháp quan trọng để hướng tới canh tác carbon thấp. Nhóm nghiên cứu đã ứng dụng cảm biến ẩm độ đất Chameleon, giúp nông dân nhận biết tình trạng ẩm của đất để quyết định thời điểm tưới. Kết quả tại các mô hình trình diễn cho thấy, thiết bị này giúp tiết kiệm khoảng 43-58% lượng nước tưới cho một số cây trồng cạn như bắp, củ dền và dưa hấu mà vẫn duy trì năng suất. Tiết kiệm nước đồng nghĩa với giảm chi phí nhiên liệu, công lao động và hạn chế nguy cơ tích lũy mặn trong đất.

Theo các chuyên gia, để nông nghiệp công nghệ cao và carbon thấp được nhân rộng, khu vực ĐBSCL cần tháo gỡ đồng thời nhiều điểm nghẽn như vốn và tín dụng, đất đai manh mún, nhân lực có kỹ năng công nghệ, thị trường đầu ra, hạ tầng logistics, chi phí công nghệ và cơ chế chính sách hỗ trợ. Trong đó, liên kết “4 nhà” (Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân) cần được củng cố. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách; nhà khoa học cung cấp giải pháp kỹ thuật; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường; còn nông dân là chủ thể trực tiếp thực hiện chuyển đổi.

Một hướng đi có ý nghĩa lâu dài là hình thành hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) để lượng hóa kết quả giảm phát thải. Khi dữ liệu được kiểm chứng minh bạch, những nỗ lực của nông dân trong giảm phát thải có thể trở thành cơ sở để tham gia thị trường carbon, đồng thời nâng giá trị của nông sản trên thị trường quốc tế. Các giải pháp như quản lý nước, luân canh cây trồng, quản lý rơm rạ, sử dụng phân hữu cơ và tăng khả năng lưu trữ carbon trong đất không chỉ mang lại lợi ích môi trường, mà còn là nền tảng để xây dựng nền nông nghiệp hiệu quả hơn, giảm phụ thuộc vào đầu vào, nâng chất lượng nông sản và tăng khả năng cạnh tranh.

PHẠM DUNG