Hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát bảo vệ môi trường biển, đảo

Theo đánh giá của ngành chức năng TP. Cần Thơ, quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp, nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản đã làm gia tăng đáng kể lượng nước thải, chất thải rắn và các chất ô nhiễm đổ vào môi trường biển tầng xử lý nước thải tại khu vực ven biển vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Nước thải sinh hoạt, nước thải từ nuôi tôm thâm canh, chế biến thủy sản và các hoạt động sản xuất khác tiếp tục tạo áp lực lên chất lượng môi trường nước tại các cửa sông và vùng ven biển.  Rác thải nhựa đang trở thành một trong những thách thức môi trường nổi bật tại khu vực ven biển. Nguồn phát sinh đến từ sinh hoạt dân cư, hoạt động du lịch, nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy sản và giao thông đường thủy.

Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính dễ tổn thương của khu vực ven biển thông qua các hiện tượng nước biển dâng, xâm nhập mặn, triều cường, sạt lở bờ biển và thời tiết cực đoan. Nhiều đoạn bờ biển đang tiếp tục bị xói lở với tốc độ cao, đe dọa hệ thống đê biển, rừng phòng hộ ven biển, cơ sở hạ tầng và sinh kế của cộng đồng dân cư. Đồng thời, biến đổi khí hậu cũng làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh trong nuôi trồng thủy sản, suy giảm chất lượng môi trường nước và thu hẹp không gian sinh thái tự nhiên

Mặc dù công tác quản lý nhà nước về môi trường biển đã được tăng cường, song hệ thống hạ tầng bảo vệ môi trường tại khu vực ven biển vẫn còn thiếu và chưa đồng bộ. Năng lực thu gom, xử lý chất thải, ứng phó sự cố môi trường biển và quản lý rác thải đại dương chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Bên cạnh đó, việc triển khai quản lý tổng hợp tài nguyên vùng bờ, chia sẻ dữ liệu giữa các ngành và các địa phương sau sáp nhập vẫn còn gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý môi trường biển.

Trước thách thức ngày càng gia tăng đối với công tác bảo vệ môi trường biển, đảo những năm qua Cần Thơ đang triển khai đồng bộ giải pháp trong đó chú trọng đến nhiệm vụ ứng dụng khoa học-công nghệ trong kiểm soát, ngăn ngừa nguy cơ ô nhiễm môi trường biển, đảo. Việc quan trắc và phân tích chất lượng môi trường nước mặt, chất môi trường không khí xung quanh thành phố kèm theo báo cáo công tác bảo vệ môi trường thành phố được thực hiện đầy đủ hàng năm. Giám sát quản lý dữ liệu 17 trạm quan trắc xâm nhập mặn; quản lý dữ liệu quan trắc tự động.

Thành phố đã đầu tư, triển khai thực hiện dự án đầu tư xây dựng hệ thống quan trắc tự động, liên tục cùng với nâng cấp và đầu tư thêm cơ sở vật chất phòng thí nghiệm, hạ tầng kỹ thuật tiếp nhận dữ liệu quan trắc tự động, thực hiện truyền dữ liệu về Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Hiện nay, theo báo cáo công tác bảo vệ môi trường năm 2025, số trạm quan trắc tự động nước mặt, không khí xung quanh được thành phố quản lý có tổng cộng 20 trạm (gồm 06 trạm không khí xung quanh và 14 trạm nước mặt). Ngoài ra, thành phố cũng theo dõi việc lắp đặt, vận hành các trạm quan trắc tự động của 21 doanh nghiệp trên địa bàn, trong đó có 17 trạm nước thải và 08 trạm khí thải.

Đối với hoạt động giám sát các trạm, điểm quan trắc ven biển: Thành phố đã chỉ đạo cơ quan chuyên môn tiến hành lấy mẫu phân tích nước biển ven bờ tại 05 điểm (gồm 05 xã cũ là xã Vĩnh Hải, An Thạnh Nam, Trung Bình, Vĩnh Tân và An Thạnh 3) với tần suất 02 tháng/lần.

Ứng dụng khoa học-công nghệ bảo vệ môi trường biển, đảo là nhiệm vụ quan trọng được tăng cường triển khai. 

Những năm qua, các chủ trương, chính sách phát triển liên quan đến môi trường hiện nay ưu tiên cho các hoạt động nghiên cứu môi trường gắn liền với xây dựng đô thị thông minh và chuyển đổi số toàn diện. Nghị quyết số 02-NQ/TU của Thành ủy Cần Thơ xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ trọng tâm, tạo nền tảng triển khai các nghiên cứu về hạ tầng dữ liệu, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý tài nguyên.

Các chương trình khoa học công nghệ trọng điểm tập trung hiện đại hóa hệ thống quan trắc, xây dựng các cơ sở dữ liệu (CSDL) đất đai dùng chung và mô hình kinh tế xanh thích ứng biến đổi khí hậu. Trong công tác quản lý tài nguyên nước và thích ứng biến đổi khí hậu, thành phố đã thực hiện nghiên cứu khoa học công nghệ về lắp đặt hệ thống ngăn lục bình, thu gom rác thải tại đầu nguồn sông rạch để bảo vệ chất lượng nước mặt. Thành phố đã hoàn thiện hệ thống bản đồ số chuyên đề phục vụ quản lý môi trường ven biển, bao gồm bản đồ tài nguyên nước, phân vùng hạn chế khai thác nước dưới đất và nhạy cảm đường bờ biển. V

Việc ứng dụng công nghệ mới trong quản lý môi trường tại thành phố tập trung vào ba mảng cốt lõi: Hệ thống quan trắc tự động kết nối IoT, hạ tầng dữ liệu số hóa và các tổ hợp xử công nghệ xử lý chất thải hiện đại. ệ thống quan trắc môi trường đã chuyển đổi căn bản từ quan trắc định kỳ sang giám sát liên tục, tự động bằng cảm biến IoT. Bằng cách sử dụng phần mềm EnviSoft quản lý tập trung dữ liệu từ các khu công nghiệp, trạm quan trắc không khí và nước mặt, hệ thống thu nhận, xử lý và truyền dữ liệu thời gian thực về Trung tâm điều hành, hỗ trợ phản ứng kịp thời trước sự cố ô nhiễm.

Trong quản lý tài nguyên khoáng sản (khai thác cát), hệ thống giám sát cát tự động sử dụng GPS và cảm biến hành trình để kiểm soát vị trí, khối lượng khai thác trên sông Hậu, hạn chế khai thác trái phép gây sạt sở. Hạ tầng dữ liệu môi trường của thành phố hiện nay được xây dựng theo hướng “mở” và “dùng chung”. Các thủ tục hành chính hiện nay có tỷ lệ số hóa và kết quả giải quyết cao.

Đối với khu vực ven biển: Các hoạt động nghiên cứu khoa học công nghệ tập trung vào bảo vệ môi trường ven viển chủ yếu liên quan đến nuôi trồng thủy sản, chống xói lở bờ biển và kiểm soát chất lượng nướcn bờ tại các điểm quan trắc ở mức ổn định và có xu hướng cải thiện rõ rệt so với các năm trước. Các thông số pH, DO, N-NH4 + , P-PO4 3- , dầu mỡ khoáng và Coliform đều đạt quy chuẩn cho phép theo quy chuẩn.

Mặc dù đã có đạt được nhiều kết quả đáng kể, TP. Cần Thơ vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc áp dụng sản xuất sạch hơn và công nghệ thân thiện với môi trường do tình hình hạ tầng xử lý nước thải sinh hoạt và công nghiệp chưa đồng bộ. Một số cơ sở sản xuất vẫn còn sử dụng công nghệ cũ, chi phí đầu tư cho thiết bị xử lý môi trường cao làm chậm quá trình cải tiến và đổi mới. Nhận thức của một số bộ phận doanh nghiệp và người dân về sản xuất sạch hơn, kinh tế tuần hoàn chưa cao. Nguồn lực tài chính và kỹ thuật chuyên sâu phục vụ cho việc tư vấn, đánh giá sản xuất sạch hơn còn hạn chế, chưa tiếp cận được đến tất cả các đối tượng doanh nghiệp nhỏ và vừa

Trong những năm tới, thành phố phải đối mặt với yêu cầu cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế biển và bảo vệ môi trường. Sự phát triển của nuôi trồng thủy sản thâm canh, công nghiệp ven biển, logistics, cảng biển, năng lượng tái tạo và du lịch biển nếu không được kiểm soát tốt có thể làm gia tăng áp lực lên tài nguyên và môi trường biển. Đồng thời, khoảng cách giữa nhận thức và hành vi của một bộ phận người dân, doanh nghiệp trong việc bảo vệ môi trường vẫn còn tồn tại, đòi hỏi phải tiếp tục nâng cao nhận thức cộng đồng, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tăng cường sự tham gia của các bên liên quan trong công tác bảo vệ môi trường biển và hải đảo.

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực quan trắc môi trường tự động, công nghệ xử lý chất thải, viễn thám và chuyển đổi số, đã mở ra cơ hội lớn để nâng cao hiệu quả quản lý môi trường với chi phí ngày càng hợp lý. Việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như hệ thống quan trắc môi trường trực tuyến, công nghệ viễn thám từ vệ tinh Sentinel-2 và các mô hình xử lý chất thải tiên tiến sẽ giúp tăng cường năng lực giám sát, dự báo và kiểm soát ô nhiễm môi trường, đặc biệt tại các khu vực ven biển và vùng nuôi trồng thủy sản tập trung.

Để triển khai hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ môi trường biển đảo, Cần Thơ chú trọng hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát và chuyển đổi số: Đầu tư, nâng cấp mạng lưới quan trắc môi trường biển và ven biển. Ứng dụng công nghệ IoT, GIS, viễn thám và trí tuệ nhân tạo trong quản lý môi trường. Xây dựng cơ sở dữ liệu tài nguyên và môi trường biển thống nhất trên địa bàn thành phố. Kết nối, chia sẻ dữ liệu với hệ thống thông tin tài nguyên và môi trường biển quốc gia.

Tăng cường giám sát tự động đối với các nguồn thải lớn và các khu vực nhạy cảm về môi trường. Rà soát, xây dựng và ban hành Quy chế phối hợp trong quản lý, khai thác, cập nhật và chia sẻ dữ liệu tài nguyên, môi trường biển và hải đảo giữa các sở, ngành, địa phương sau khi sáp nhập địa giới hành chính; chuẩn hóa cơ sở dữ liệu, quy trình cập nhật, khai thác và chia sẻ thông tin, bảo đảm kết nối đồng bộ với cơ sở dữ liệu tài nguyên, môi trường của thành phố và cơ sở dữ liệu quốc gia theo quy định./.

Ngọc Ánh