Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp: Cần quan tâm chất lượng trước, quy mô sau

Theo số liệu tổng hợp của Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế - IRRI, tính đến tháng 8/2026, khoảng 421.000 ha lúa đã tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), trong đó khoảng 68.000 ha, tương đương 16%, đáp ứng đầy đủ các tiêu chí.

Các mô hình triển khai Đề án bước đầu cho thấy khả năng giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm nước, nâng cao năng suất, lợi nhuận và giảm phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, hiệu quả đạt được còn khác nhau giữa các địa phương và từng mùa vụ. Điều này cho thấy, không phải cứ mở rộng diện tích tham gia Đề án là đồng nghĩa với việc tăng diện tích canh tác đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp.

Khoảng 421 nghìn ha lúa đã tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL. Ảnh minh họa.

Theo các chuyên gia, điều cốt lõi không chỉ là có bao nhiêu ha lúa tham gia mà là bao nhiêu ha thực sự đáp ứng tiêu chí chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh. Chuyên gia đề xuất cách tiếp cận "chất lượng trước, quy mô sau": Địa bàn đủ điều kiện có thể đi trước, nơi còn thiếu cần xác định đúng điểm nghẽn để đầu tư. Đó là yêu cầu cho giai đoạn 2027–2030. Lộ trình không thể chỉ xuất phát từ mục tiêu diện tích mà phải dựa trên dữ liệu hiện trạng, khả năng tổ chức sản xuất và nguồn lực thực hiện. Mỗi bước mở rộng cần có cơ sở đánh giá thay vì chỉ cộng thêm diện tích vào kế hoạch. Điều đó đòi hỏi nguồn lực hỗ trợ được bố trí theo nhu cầu, không phân bổ quá dàn trải.

Theo đó, ĐBSCL có vùng phù sa ngọt, đất phèn, vùng ngập và khu vực ven biển chịu ảnh hưởng mặn; ngoài chuyên canh lúa còn có hệ sinh thái lúa – tôm, lúa – cá. Điều kiện đất, nước và mùa vụ khác nhau khiến việc áp dụng một gói kỹ thuật cứng cho toàn vùng khó đạt hiệu quả tối ưu. Các chuyên gia đề xuất giữ nguyên nguyên tắc, tiêu chí chung của Đề án nhưng nghiên cứu biện pháp thực hiện phù hợp từng nhóm điều kiện sản xuất. Các khâu gồm giống, thời vụ, gieo sạ, cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng, nước, bảo vệ thực vật, thu hoạch, sau thu hoạch và sử dụng rơm rạ.

Đơn cử, vùng đất phèn phải lưu ý rủi ro khi rút nước quá sâu, còn vùng ven biển cần ưu tiên lịch thời vụ và quản lý nguồn nước thích ứng độ mặn. Mọi điều chỉnh đều cần có căn cứ khoa học, bằng chứng đồng ruộng và kiểm chứng thực tế; không phải nới lỏng tiêu chí để tăng diện tích đạt chuẩn.

Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chuyên canh chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030” được Chính phủ phê duyệt ngày 27/11/2023 với mục tiêu đến năm 2025: Về quy mô (diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp đạt 180.000 ha). Về canh tác bền vững: Tại các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp, giảm lượng lúa giống gieo sạ xuống 80 - 100 kg/ ha, giảm 20% lượng phân bón hoá học và thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc hóa học, giảm 20% lượng nước tưới so với canh tác truyền thống, 100% diện tích áp dụng ít nhất một quy trình canh tác bền vững như 1 phải 5 giảm, tưới ngập khô xen kẽ, tiêu chuẩn sản xuất lúa bền vững, các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt được chứng nhận và được cấp mã số vùng trồng.

Về tổ chức lại sản xuất: 100% diện tích sản xuất vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp có liên kết giữa doanh nghiệp với tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc các tổ chức của nông dân trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 50% diện tích. Trên 200.000 hộ áp dụng quy trình canh tác bền vững.

Về bảo vệ môi trường và tăng trưởng xanh: Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch dưới 10%; 70% rơm tại các vùng chuyên canh được thu gom khỏi đồng ruộng và được chế biến tái sử dụng; Giảm trên 10% lượng phát thải khí nhà kính so với canh tác lúa truyền thống; Về thu nhập người trồng lúa, giá trị gia tăng: Giá trị gia tăng trong chuỗi lúa gạo tăng 30%, trong đó tỷ suất lợi nhuận của người trồng lúa đạt trên 40%. Xây dựng thương hiệu và xuất khẩu: Lượng gạo xuất khẩu chất lượng cao và phát thải thấp chiếm trên 20% tổng lượng gạo xuất khẩu của toàn vùng chuyên canh.

Mục tiêu đến năm 2030: Về quy mô (diện tích canh tác vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp đạt một triệu ha). Về canh tác bền vững: Giảm lượng lúa giống gieo sạ xuống dưới 70 kg/ha, giảm 30% lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật có nguồn gốc hóa học, giảm 20% lượng nước tưới so với canh tác truyền thống. 100% diện tích áp dụng ít nhất một quy trình canh tác bền vững như 1 phải 5 giảm, SRP, tưới khô xen kẽ và các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt được chứng nhận và được cấp mã số vùng trồng.

Về tổ chức sản xuất: 100% diện tích sản xuất vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp có liên kết giữa doanh nghiệp với tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc các tổ chức của nông dân trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm; Tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 70% diện tích; Trên 1.000.000 hộ áp dụng quy trình canh tác bền vững.

Về bảo vệ môi trường và tăng trưởng xanh: Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch dưới 8%; 100% rơm được thu gom khỏi đồng ruộng và được chế biến tái sử dụng; Giảm trên 10% lượng phát thải khí nhà kính so với canh tác lúa truyền thống.

Về thu nhập người trồng lúa, giá trị gia tăng: giá trị gia tăng trong chuỗi lúa gạo tăng 40%, trong đó tỷ suất lợi nhuận người trồng lúa đạt trên 50%; Xây dựng thương hiệu và xuất khẩu: Lượng gạo xuất khẩu mang thương hiệu chất lượng cao, phát thải thấp chiếm trên 20% tổng lượng gạo xuất khẩu của toàn vùng chuyên canh…/.

PHƯƠNG ĐIỀN