Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phân bón là yếu tố không thể thiếu trong sản xuất nông nghiệp, với khoảng 10 triệu tấn phân bón được sử dụng hàng năm ở Việt Nam. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng phân bón vô cơ đã gây ra nhiều hệ lụy như thoái hóa đất, ô nhiễm môi trường và gia tăng chi phí sản xuất.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc chuyển đổi sang phân bón hữu cơ, những năm gần đây, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp lý nhằm thúc đẩy sản xuất và sử dụng phân bón hữu cơ. Đặc biệt Luật Trồng trọt là nền tảng pháp lý vững chắc để phát triển phân bón hữu cơ, hướng đến một nền nông nghiệp bền vững, an toàn cho người tiêu dùng và thân thiện với môi trường
Không chỉ giúp cải tạo đất, nâng cao chất lượng nông sản, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, phân bón hữu cơ còn góp phần thay đổi tư duy sản xuất của người nông dân theo hướng “xanh hơn”, “sạch hơn” và “bền vững hơn”. Tận dụng phụ phẩm làm phân bón, xử lý chất thải chăn nuôi phục vụ trồng trọt, kết hợp nhiều hoạt động sản xuất trong cùng một hệ thống khép kín… đang giúp nông dân Điện Biên tiết kiệm chi phí, nâng cao hiệu quả kinh tế và hạn chế tác động đến môi trường.
Trên khu vực sản xuất rộng hơn 5.000m² ở bản Bó Hóng, phường Mường Thanh, vợ chồng anh Lê Đức Mạnh duy trì đều đặn việc tỉa bỏ những cành thanh long già, có dấu hiệu nhiễm nấm. Gia đình anh Mạnh có 500 gốc thanh long ruột đỏ, 200 gốc thanh long ruột trắng, diện tích còn lại trồng các loại rau màu. Trước đây, sau mỗi vụ thu hoạch, gia đình anh Mạnh phải thuê từ 3 - 5 lao động địa phương, với tiền công 300.000 - 350.000 đồng/người/ngày, làm liên tục gần 10 ngày. Khối lượng cành thanh long thải ra khá lớn, việc thu gom, vận chuyển đi nơi khác còn phát sinh thêm chi phí.
Những cành thanh long già cỗi được tỉa bỏ, ủ phân hữu cơ bón lại cho cây trồng.
Nhưng khoảng 3 năm trở lại đây, cành thanh long sau khi cắt được đưa vào máy nghiền nhỏ rồi sử dụng để bón quanh gốc cây. Thay vì phải tìm nơi đổ bỏ như trước, lượng cành lá được trả lại cho đất, góp phần bổ sung chất hữu cơ và duy trì độ ẩm cho vườn cây. Anh Mạnh chia sẻ, việc tận dụng cành thanh long làm phân bón giúp gia đình giảm đáng kể chi phí thu gom, vận chuyển phụ phẩm và mua phân bón. Theo tính toán, lượng phân bón sử dụng giảm khoảng 25% so với trước. Lớp vật liệu hữu cơ sau nghiền còn giúp giữ ẩm cho đất, hạn chế bề mặt đất khô cứng, tạo điều kiện cải thiện độ tơi xốp.
Nếu trước đây, phụ phẩm sau thu hoạch thường bị xem là thứ cần loại bỏ, thì nay nhiều hộ dân đã nhìn nhận chúng như một nguồn tài nguyên có giá trị. Cách tiếp cận này từng bước thay thế lối sản xuất khai thác, sử dụng rồi thải bỏ bằng việc tái sử dụng, tái chế và gia tăng giá trị trên cùng một đơn vị tài nguyên.
Mô hình kinh tế tổng hợp của gia đình anh Lại Đức Thanh, tổ dân phố Hòa Bình, xã Mường Ảng cho thấy hiệu quả rõ nét hơn khi các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản được tổ chức trong cùng một hệ thống. Trên diện tích hơn 3 ha, gia đình anh bố trí 1,5ha trồng cây ăn quả và cà phê, 1,2ha ao nuôi cá, cùng khu chăn nuôi gia súc, gia cầm rộng hơn 1.000m².
Quy mô sản xuất tương đối lớn nên cũng phát sinh lượng phụ phẩm và chất thải đáng kể. Để kiểm soát vấn đề này, gia đình anh Thanh chú trọng xử lý chất thải ngay tại cơ sở, sử dụng men vi sinh trong xử lý môi trường ao nuôi và chất thải chăn nuôi. Đồng thời tận dụng nguồn hữu cơ đã qua xử lý phục vụ sản xuất trồng trọt. Đối với cây ăn quả, gia đình áp dụng quy trình VietGAP theo hướng không sử dụng phân bón hóa học, giảm phụ thuộc vào vật tư đầu vào.
Mô hình được xây dựng với sự đồng hành của Hội Nông dân xã Mường Ảng thông qua hoạt động hỗ trợ và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, giúp gia đình áp dụng các biện pháp canh tác, chăn nuôi phù hợp. Trung bình mỗi năm, gia đình anh Thành thu hoạch khoảng 6 tấn quả, 20 tấn cà phê tươi, 50 tấn cá thương phẩm và hơn 10 tấn lợn; tổng doanh thu đạt khoảng 4 tỷ đồng.
Không chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình, xu hướng sử dụng phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học còn được ngành Nông nghiệp tỉnh triển khai trong các mô hình sản xuất quy mô lớn, hướng tới canh tác xanh và giảm phát thải. Điển hình, từ vụ đông xuân 2024 - 2025, Điện Biên đã triển khai mô hình “Canh tác lúa thông minh, giảm phát thải nhà kính gắn với tăng trưởng xanh” trên 86ha.
Tham gia mô hình, người dân được hỗ trợ phân bón hữu cơ, lượng thuốc bảo vệ giảm đáng kể, góp phần giảm phát thải và bảo vệ môi trường; đồng thời, năng suất, sản lượng lúa cao hơn từ 3 - 5 tạ/ha so với phương thức canh tác truyền thống; đồng thời, giúp giảm 172 tấn carbon. Ngoài ra, mô hình còn giúp nông dân có thêm thu nhập khoảng 880.000 đồng/ha từ bán tín chỉ carbon.
Các địa phương đẩy mạnh sản xuất, sử dụng phân bón hữu cơ, nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo vệ môi trường.
Thực hiện Đề án phát triển sản xuất và sử dụng phân bón hữu cơ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Điện Biên đã cụ thể hóa bằng kế hoạch hành động tại địa phương. Theo đó, tỉnh khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ nông dân đầu tư sản xuất phân hữu cơ, tận dụng tối đa phụ phẩm nông - lâm nghiệp và chất thải chăn nuôi để ủ làm phân. Đồng thời, tỉnh chú trọng đào tạo nguồn nhân lực, chuyển giao khoa học kỹ thuật, hình thành các mô hình điểm để nhân rộng, gắn với phát triển chuỗi giá trị nông sản hữu cơ.
Với mục tiêu đến năm 2030, lượng phân bón hữu cơ công nghiệp sử dụng chiếm tối thiểu 30% so với tổng lượng phân bón sử dụng trong sản xuất nông nghiệp, Điện Biên đang từng bước triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Ngành Nông nghiệp tỉnh tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho nông dân về lợi ích lâu dài của việc sử dụng phân hữu cơ. Các lớp tập huấn kỹ thuật được mở rộng, hướng dẫn bà con tận dụng tối đa nguồn phụ phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi để sản xuất phân hữu cơ ngay tại gia đình. Tỉnh cũng khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực sản xuất phân hữu cơ vi sinh, bảo đảm chất lượng./.
Minh Thu