Trước năm 2015, tỉnh Cao Bằng được biết đến là địa phương giàu tiềm năng du lịch với núi non hùng vĩ, hang động kỳ ảo, di tích lịch sử cách mạng đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, việc khai thác còn nhỏ lẻ, thiếu mô hình phát triển tổng thể. Nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường còn hạn chế; lượng khách du lịch hằng năm thấp hơn nhiều so với các tỉnh lân cận.
Qua nghiên cứu, mô hình công viên địa chất (CVĐC) được xác định giải pháp phù hợp để đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát huy giá trị tài nguyên tại khu vực này. Đây là mô hình tích hợp, vừa phát triển kinh tế - xã hội bền vững, vừa bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên, sử dụng hợp lý tài nguyên địa chất, văn hóa, đa dạng sinh học; đồng thời giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc.
Với sự quyết tâm của tỉnh và sự hỗ trợ của Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam cùng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, ngày 12/4/2018, CVĐC Non nước Cao Bằng chính thức trở thành thành viên Mạng lưới CVĐC Toàn cầu UNESCO. Trải dài trên diện tích 4.000 km², CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng hội tụ gần như trọn vẹn vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ: Núi đá vôi trùng điệp, hang động huyền ảo, thác Bản Giốc hùng vĩ, hồ Thang Hen xanh thẳm, làng đá Khuổi Ky cổ kính, di tích Pác Bó thiêng liêng…
Công viên địa chất Non nước Cao Bằng tiếp tục được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu.
Những năm qua, thực hiện tốt công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị CVĐC toàn cầu, tỉnh Cao Bằng tích cực phối hợp cùng các chuyên gia khảo sát thực địa tại các địa phương CVĐC toàn cầu, đánh giá và định hướng phát triển. Công tác phối hợp giữa Ban Quản lý CVĐC với các sở, ban, ngành và địa phương liên quan được chú trọng thực hiện. Cùng với đó là việc mở rộng hợp tác với các mạng lưới quốc tế được đẩy mạnh.
Để bảo tồn và phát huy giá trị CVĐC, tỉnh kết hợp hiệu quả giữa đẩy mạnh bảo tồn, phát huy các giá trị di sản địa chất với phát triển du lịch. tỉnh chủ động xây dựng chiến lược phát triển du lịch bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên địa chất và đa dạng sinh học. Bốn tuyến du lịch trải nghiệm CVĐC được hình thành, mỗi tuyến là một câu chuyện riêng.
Tuyến phía Bắc “Hành trình về nguồn cội” du khách sẽ được tìm hiểu về di tích lịch sử Pác Bó, “thả mình” nơi suối LêNin trong xanh như ký ức lịch sử; tuyến phía Tây “Khám phá Phja Oắc - Vùng núi của những đổi thay” du khách được trải nghiệm không gian sinh thái mát lành, nơi rừng nguyên sinh thì thầm câu chuyện bảo tồn; tuyến phía Đông “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” du khách sẽ bị mê hoặc bằng cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, hồ Thang Hen; tuyến phía Nam “Một thời hoa lửa” du khách sẽ được gợi nhớ những năm tháng lịch sử hào hùng nơi phía Nam tỉnh Cao Bằng.
Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, hiện toàn tỉnh có 36/56 xã, phường nằm trong vùng CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Năm 2025 ghi dấu một bước tiến quan trọng trong hành trình gìn giữ và phát huy danh hiệu CVĐC Toàn cầu. Không chỉ tích cực tham gia mạng lưới CVĐC toàn cầu và khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Cao Bằng còn chia sẻ kinh nghiệm quản lý tại các diễn đàn quốc tế, nổi bật là Hội nghị CVĐC toàn cầu lần thứ 11 tại Chile.
Tỉnh Cao Bằng khai thác, phát huy hiệu quả giá trị tài nguyên tại CVĐC trong phát triển du lịch bền vững.
Theo đánh giá của các chuyên gia UNESCO, người dân Cao Bằng hiểu rõ giá trị của danh hiệu CVĐC toàn cầu. Khi sinh kế được cải thiện thông qua du lịch địa chất, dịch vụ trải nghiệm và các sản phẩm đặc trưng địa phương, việc gìn giữ di sản không còn là yêu cầu từ bên ngoài mà trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.
Cao Bằng tổ chức vận hành CVĐC Non nước Cao Bằng như một không gian sống, nơi di sản địa chất gắn chặt với cộng đồng, giáo dục và sinh kế địa phương. Nổi bật trong mô hình giáo dục của CVĐC Non nước Cao Bằng là việc triển khai Câu lạc bộ (CLB) “Cùng em khám phá CVĐC” tại các trường học trong vùng. Theo đánh giá của UNESCO, đây không phải là hoạt động ngoại khóa mang tính minh họa hay phong trào, mà là một mô hình giáo dục có chiều sâu, được xây dựng bài bản, có lộ trình rõ ràng và duy trì liên tục qua nhiều năm.
CLB nhằm xây dựng đội ngũ học sinh nòng cốt để nghiên cứu tìm hiểu về CVĐC dưới sự hướng dẫn của Ban Quản lý CVĐC và các chuyên gia địa chất. Trên cơ sở hiểu biết và những kiến thức đã nghiên cứu, các thành viên CLB sẽ xây dựng kế hoạch triển khai hoạt động tuyên truyền, phổ biến về CVĐC cho các bạn học sinh khác ở trong trường học.
Bên cạnh đó, cách thức tổ chức và vận hành mạng lưới đối tác của CVĐC Non nước Cao Bằng cũng được các chuyên gia quốc tế đánh giá cao bởi tính linh hoạt và thực chất. Đến nay, CVĐC Non nước Cao Bằng có 58 đối tác chính thức, là những nhà hàng, khách sạn, homestay, đơn vị kinh doanh dịch vụ du lịch, hộ gia đình tại các làng nghề truyền thống..., các đối tác có sự kết nối chặt chẽ và hoạt động hiệu quả. Trong mạng lưới CVĐC, nhiều làng nghề truyền thống không chỉ được gìn giữ mà từng bước được phát triển thành sản phẩm phục vụ du lịch địa chất.
Việc tiếp tục được UNESCO tái công nhận là Công viên địa chất toàn cầu không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của Non nước Cao Bằng, mà còn cho thấy nỗ lực trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị tài nguyên của địa phương./.
Hồng Hạnh