Lào Cai hiện có 5 khu bảo tồn thiên nhiên trọng điểm gồm: Vườn Quốc gia Hoàng Liên, Khu bảo tồn thiên nhiên Bát Xát, Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn, Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu và Khu bảo tồn thiên nhiên Loài và Sinh cảnh Mù Cang Chải. Đây là những khu vực có giá trị đa dạng sinh học quan trọng của quốc gia và quốc tế. Các khu bảo tồn này thuộc hệ thống rừng đặc dụng của tỉnh. Hiện nay, tỷ lệ che phủ rừng của Lào Cai đạt 61,5%, góp phần quan trọng trong điều tiết nguồn nước, khí hậu và bảo vệ môi trường sinh thái của khu vực.
Tiêu biểu là Vườn quốc gia Hoàng Liên với diện tích gần 30.000 ha. Kết quả điều tra khoa học ghi nhận tại đây có 555 loài động vật có xương sống trên cạn, gồm 96 loài thú, 346 loài chim, 63 loài bò sát và 50 loài lưỡng cư. Đáng chú ý, khu vực này lưu giữ nguồn gen của một nửa số loài ếch nhái tại Việt Nam, với nhiều loài mới được phát hiện như cóc mày hay cóc núi. Bên cạnh đó, các nhóm côn trùng như bọ cánh cứng kẹp kìm cùng nhiều loài bướm đặc hữu tạo nên hệ sinh thái phong phú và độc đáo.
Trong chiến lược bảo tồn của tỉnh, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải được xác định là khu vực trọng yếu với diện tích hơn 20.108 ha. Đây là sinh cảnh quan trọng của vượn đen tuyền - loài linh trưởng nguy cấp toàn cầu, cùng nhiều quần thể cây cổ thụ quý như thiết sam, pơ mu hàng trăm năm tuổi. Bảo tồn đa dạng sinh học tại Lào Cai không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ các loài động, thực vật quý hiếm, mà còn góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.
Thời gian tới, tỉnh triển khai thực hiện Chương trình điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên đến năm 2030 nhằm đánh giá thực trạng đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên thuộc phạm vi quản lý của tỉnh, nhằm tăng cường công tác bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, phục hồi hệ sinh thái và góp phần chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu. Công tác điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học phải đảm bảo đầy đủ các chỉ tiêu, nội dung, quy trình kỹ thuật theo quy định pháp luật về đa dạng sinh học, lâm nghiệp và các tiêu chuẩn định mức kinh tế - kỹ thuật hiện hành.
Quá trình thực hiện phải đảm bảo đồng bộ, thống nhất, kế thừa các dữ liệu sẵn có tại địa phương, tránh trùng lặp, lãng phí, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các Sở, ban, ngành, chính quyền địa phương và các đơn vị có liên quan; phân công rõ vai trò, trách nhiệm của từng đơn vị trong tổ chức thực hiện. Đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại trong điều tra, phân tích, xử lý dữ liệu và xây dựng hệ thống quản lý thông tin đa dạng sinh học của tỉnh.
Quản lý, bảo vệ đa dạng sinh học trên nền tảng số được xác định là nhiệm vụ quan trọng.
Triển khai thực hiện đồng bộ, hiệu quả hoạt động điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại các Khu bảo tồn thiên nhiên trên địa bàn tỉnh; đánh giá chính xác hiện trạng, xu hướng biến động tài nguyên đa dạng sinh học, tình trạng các hệ sinh thái tự nhiên, các loài động vật, thực vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Xây dựng, hoàn thiện và vận hành Hệ thống Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học tỉnh Lào Cai kết nối, tích hợp đồng bộ với Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia; cung cấp nguồn dữ liệu khoa học, tin cậy, phục vụ công tác quản lý nhà nước, hoạch định chính sách bảo tồn thiên nhiên, nâng cao khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu, hướng tới phát triển kinh tế xanh, nông nghiệp sinh thái và bền vững trên địa bàn tỉnh.
Đến năm 2030 hoàn thành điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học cho tất cả các Khu bảo tồn thiên nhiên của tỉnh. Kết quả, dữ liệu điều tra, kiểm kê, quan trắc đa dạng sinh học tại các Khu bảo tồn thiên nhiên trên địa bàn tỉnh được chuẩn hóa, số hóa và tích hợp đầy đủ vào Hệ thống Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học tỉnh Lào Cai và Cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học quốc gia. Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên, lực lượng Kiểm lâm và cán bộ chuyên trách công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương được đào tạo, tập huấn bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ thuật điều tra, quan trắc và kỹ năng vận hành, chia sẻ cơ sở dữ liệu số.
Triển khai điều tra, kiểm kê, quan trắc về diện tích, cấu trúc, sức khỏe và diễn biến các hệ sinh thái rừng tự nhiên (rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới, rừng hỗn giao lá rộng - lá kim núi cao, hệ sinh thái núi cao Fansipan...), hệ sinh thái đất ngập nước nội địa (sông, suối, hồ, đầm) tại Vườn quốc gia Hoàng Liên, Vườn Quốc gia Bát Xát, Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Khu bảo tồn thiên nhiên Nà Hẩu, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Mù Cang Chải. Điều tra, kiểm kê, quan trắc các chỉ tiêu về số lượng cá thể, số lượng quần thể loài, tần suất xuất hiện của các loài động vật, động vật đặc hữu, động vật nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ, động vật bị đe dọa theo Sách Đỏ Việt Nam và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả.
Điều tra, kiểm kê, quan trắc các chỉ tiêu về diện tích, thành phần và xu thế biến động các loài thực vật, thực vật đặc hữu, thực vật nguy cấp, quý hiếm được ưu tiên bảo vệ, thực vật bị đe dọa theo Sách Đỏ Việt Nam và đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả. Cơ sở dữ liệu dạng số được xây dựng đồng bộ, thống nhất bao gồm các chỉ tiêu về diện tích, chất lượng hệ sinh thái rừng, hệ sinh thái đất ngập nước và các chỉ tiêu về số lượng, thành phần loài động vật, thực vật trong các hệ sinh thái.
Cơ sở dữ liệu bản đồ được biên tập trên nền hệ tọa độ VN2000 về diện tích các hệ sinh thái, phân bố thành phần loài động vật, thực vật và các vị trí xuất hiện của các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, loài bị đe dọa có trong Sách đỏ Việt Nam. Tăng cường ứng dụng công nghệ viễn thám (Remote Sensing), hệ thống thông tin địa lý (GIS), trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích ảnh bẫy ảnh tự động, công nghệ phân tích ADN môi trường (eDNA) để nhận diện loài và phát hiện sớm các tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học.
Đầu tư trang bị máy móc, thiết bị hiện đại (máy định vị GPS chuyên dùng, thiết bị bay không người lái drone/flycam, camera bẫy ảnh hồng ngoại, máy đo thông số môi trường...) cho Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Chi cục Kiểm lâm phục vụ công tác điều tra, quan trắc ngoài thực địa. Chủ động tìm đối tác và hợp tác với các tổ chức bảo tồn quốc tế (WWF, IUCN, CI, FFI...), các viện nghiên cứu, trường đại học trong nước và quốc tế để tranh thủ nguồn hỗ trợ tài chính, kỹ thuật, công nghệ và đào tạo chuyên gia trong lĩnh vực điều tra, quan trắc đa dạng sinh học./.
Thu Hoài