Viện Hàn lâm KHCN Việt Nam cần tiên phong trong nghiên cứu, ứng dụng KHCN ở các lĩnh vực

Trong buổi làm việc với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam ngày 23/2, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nêu rõ, lịch sử đã chứng minh, khoa học và công nghệ luôn là chìa khóa vạn năng, là yếu tố quyết định cho phát triển và sự thịnh vượng của quốc gia. Bác Hồ kính yêu từng căn dặn: "Tri thức là vốn liếng quý báu của dân tộc" và lời dạy đó vẫn còn nguyên giá trị khi đất nước ta bước vào giai đoạn phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Hiện nay, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là xu thế tất yếu, lựa chọn mang tính chiến lược và là ưu tiên hàng đầu trong đầu tư; là chìa khóa mở ra cánh cửa phát triển đột phá và là động lực quan trọng phát triển kinh tế nhanh, bền vững của đất nước.

Thủ tướng khẳng định, Đảng, Nhà nước, Chính phủ xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ là nền tảng mà còn là động lực chính, là nguồn lực, là lực lượng sản xuất trực tiếp để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước. Trong tiến trình đó, vai trò của những nhà nghiên cứu khoa học công nghệ là lực lượng tiên phong; đặc biệt, Viện Hàn lâm chính là "pháo đài" quan trọng của tri thức, nơi kết tinh chất xám và sự sáng tạo vô tận của con người Việt Nam.

Theo Thủ tướng, nông nghiệp đã đưa nước ta thoát nghèo, công nghiệp và đầu tư nước ngoài đã đưa nước ta trở thành nước đang phát triển, thu nhập trung bình cao; chúng ta xác định phải dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh để trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Nhấn mạnh truyền thống của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng đội ngũ tri thức, các nhà khoa học, Thủ tướng nêu rõ, ra đời ngay trong thời điểm đất nước vừa thống nhất, lịch sử của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam gắn liền với những trang sử vẻ vang của dân tộc. Từ những tổ chuyên môn nghiên cứu cơ bản ban đầu trong điều kiện cơ sở vật chất còn nhiều khó khăn, các thế hệ nhà khoa học đã bền bỉ cống hiến, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là nơi hội tụ và nuôi dưỡng nhiều lớp nhà khoa học tài ba, tiêu biểu của đất nước…

Thủ tướng Chính phủ cho biết, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt mục tiêu tăng trưởng bình quân hai con số giai đoạn 2026-2030 với động lực chính là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: "Với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, chúng ta phải coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chủ chốt... là "chìa khóa vàng", là yếu tố sống còn để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và nguy cơ tụt hậu, đồng thời hiện thực hóa khát vọng hùng cường và thịnh vượng của dân tộc ta".

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị nhấn mạnh phải lấy nhà khoa học làm chủ thể sáng tạo; phải trao quyền tự chủ mạnh mẽ hơn cho các tổ chức khoa học và công nghệ; phải bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; phải khuyến khích dấn thân, chấp nhận rủi ro có quản trị trong nghiên cứu; phải tạo điều kiện để các kết quả nghiên cứu được thương mại hóa, được đưa vào cuộc sống. Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động; thúc đẩy liên kết chặt chẽ giữa viện, trường và doanh nghiệp; coi doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng công nghệ. Trong cấu trúc đó, nhà khoa học không đứng ngoài thị trường, mà phải đồng hành cùng doanh nghiệp, giải quyết các bài toán thực tiễn, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị về kinh tế nhà nước khẳng định vai trò của khu vực công lập trong việc đi đầu nghiên cứu nền tảng, làm chủ công nghệ mũi nhọn, hiện đại hóa quản trị và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh thời gian tới, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cần phát triển đột phá, khẳng định vai trò trung tâm khoa học công nghệ hàng đầu Việt Nam, từng bước ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới (mục tiêu đến năm 2030 trở thành tổ chức nghiên cứu khoa học công nghệ hàng đầu trong khu vực Đông Nam Á, có năng lực cạnh tranh quốc tế ở một số lĩnh vực trọng điểm) theo phương châm 20 chữ: "Trí tuệ tinh hoa - Làm chủ công nghệ - Chuyển đổi mạnh mẽ - Bám sát tình hình - Kiến tạo tương lai".

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu, cần thực hiện đồng bộ 4 chuyển đổi, gồm: chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi cơ cấu và chất lượng nguồn nhân lực. Viện cần tiên phong, gương mẫu, đi đầu trong việc nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ trên tất cả các lĩnh vực, trong đó có trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và nghiên cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học công nghệ để làm căn cứ hoạch định chính sách. Tập trung làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ nguồn để giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước, đưa các ngành Toán học, Vật lý, Hóa học, Sinh học đạt trình độ tiên tiến khu vực và thế giới vào năm 2030.

Đẩy mạnh phát triển hiệu quả các mô hình kinh tế mới như kinh tế không gian tầm thấp, kinh tế dữ liệu, "kinh tế bạc", kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức, kinh tế chia sẻ, kinh tế ban đêm... Tăng cường kết nối giữa các khu vực kinh tế nhà nước, tư nhân và đầu tư nước ngoài; chú trọng phát triển mạnh các tập đoàn kinh tế lớn, có thương hiệu, uy tín trên trường quốc tế, tham gia sâu rộng vào các chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu. Cần chủ động "mở cửa" phòng thí nghiệm, đẩy mạnh hợp tác với các tập đoàn kinh tế tư nhân, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo; cần có cơ chế để nhà khoa học dám dấn thân vào thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đưa các sáng chế trở thành những sản phẩm thực tế, đóng góp trực tiếp vào chuỗi giá trị sản phẩm. Với tư cách là cơ quan thuộc Chính phủ, Viện phải đóng vai trò là "bộ não" tham mưu chiến lược về khoa học công nghệ cho Đảng và Nhà nước trong nhiều lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, kinh tế biển, an ninh nguồn nước và không gian vũ trụ.

Trong thời gian tới, phải triển khai tốt Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, các Nghị quyết chiến lược, đột phá của Bộ Chính trị. Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, hướng dẫn các cơ chế, chính sách liên quan đến trao quyền tự chủ cho các tổ chức khoa học công nghệ; cơ chế kiểm soát, mô hình hợp tác giữa tổ chức khoa học công lập và doanh nghiệp; kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành sản phẩm và giá trị kinh tế.

Xây dựng chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng XIV và các Nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị; hoàn thiện Hồ sơ trình Bộ Chính trị Đề án nghiên cứu khoa học và làm chủ một số công nghệ chiến lược; trình Thủ tướng Chính phủ Đề án tăng cường năng lực của Viện ngang tầm các nước tiên tiến trong khu vực và thế giới trong tháng 4/2026; chủ động nghiên cứu xây dựng chiến lược phát triển các chương trình, kế hoạch dài hạn, các dự án, đề án quan trọng của Viện đến năm 2030, tầm nhìn 2045; xây dựng cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động, hoàn thành trong tháng 3/2026.

Về hạ tầng và nguồn lực, đẩy mạnh xây dựng hạ tầng khoa học công nghệ đáp ứng yêu cầu phát triển và theo tiêu chuẩn quốc tế (sớm xây dựng một số trung tâm dữ liệu, hệ thống phòng thí nghiệm...). Thực hiện tinh thần 5 rõ (Rõ bài toán để nghiên cứu không xa rời thực tiễn phát triển; Rõ sản phẩm để không dừng lại ở công bố hay báo cáo; Rõ ứng dụng để kết quả nghiên cứu đi vào đời sống; Rõ hiệu quả để đo lường được tác động thực chất; Rõ đóng góp để thấy được kết quả, giá trị cụ thể đối với quốc gia).

Về nguồn nhân lực, cần tạo môi trường tự do sáng tạo, "dám ước mơ, dám khát vọng" để thu hút nhân tài cả trong và ngoài nước. Quan tâm xây dựng các không gian sáng tạo, các câu lạc bộ khoa học công nghệ, các mô hình vườn ươm đổi mới sáng tạo. Mỗi cán bộ, nhà khoa học cần không ngừng học tập, cập nhật tri thức mới, nắm bắt xu hướng công nghệ mới, làm chủ các thành tựu khoa học hiện đại; đồng thời chắt lọc, phổ biến và chuyển hóa những tri thức hữu ích phục vụ thiết thực cho quốc gia, dân tộc; tích cực tham gia các hoạt động tư vấn chiến lược, hoạch định chính sách, chủ động tư vấn, phản biện các chiến lược lớn về năng lượng, môi trường, biển, vũ trụ và các vấn đề kinh tế - xã hội quan trọng. Về quản trị, cần chuyển mạnh từ "tư duy nhiệm vụ" sang "tư duy kết quả"; từ "làm nhiều" sang "làm trúng, làm đúng, làm đến nơi đến chốn"; từ "có hoạt động" sang "có sản phẩm cụ thể"; từ "có công trình" sang "có đóng góp lớn cho tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả quốc gia"…

Về thị trường, cơ chế phối hợp, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ theo hướng không chỉ là tăng số lượng công bố, mà là tăng tầm ảnh hưởng, tăng giá trị học thuật và tăng giá trị ứng dụng. Tập trung vào những vấn đề khoa học cơ bản, công nghệ lõi, công nghệ chiến lược (như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ biển, công nghệ vũ trụ, dự báo thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu). Phải hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có khả năng dẫn dắt, có vị thế trong khu vực và quốc tế.

Phát huy tinh thần đổi mới sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung; xây dựng môi trường nghiên cứu khuyến khích ý tưởng mới, tôn trọng sự khác biệt, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học; hình thành các sản phẩm, giải pháp công nghệ có hàm lượng tri thức cao, có khả năng cạnh tranh quốc tế. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học; tăng cường liên kết "3 nhà": Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp. Đẩy mạnh khai thác, chuyển giao công nghệ, phát triển tài sản trí tuệ; hình thành các doanh nghiệp khoa học và công nghệ, các mô hình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo; đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường, tạo giá trị gia tăng và đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, xã hội đất nước…

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là cơ quan thuộc Chính phủ, thành lập năm 1975. Trong suốt chặng đường qua, Viện đã khẳng định vị thế là lực lượng nòng cốt trong hệ thống khoa học quốc gia, khẳng định vị thế là đơn vị dẫn đầu cả nước về nghiên cứu cơ bản và ứng dụng. Với những đóng góp to lớn cho sự phát triển đất nước, Viện đã được Đảng, Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Độc lập hạng Nhất (năm 2000), Huân chương Hồ Chí Minh (năm 2010), Huân chương Lao động hạng Ba (năm 2025) và Huân chương Lao động hạng Nhất (tháng 2/2026).

 

LÊ HÙNG