Ứng phó nguy cơ thiếu nước mùa cạn trên lưu vực sông Sê San, Srêpốk

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, lưu vực sông Sê San, Srêpốk có vai trò quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp, dân sinh và an ninh năng lượng khu vực cao nguyên Trung Bộ. Trong khi đó, nguồn nước phân bố không đều, nhiều diện tích cây lâu năm vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nước mưa, nước dưới đất và sông, suối tự nhiên. 

Trên lưu vực Sê San, tổng nhu cầu sử dụng nước khoảng 1,04 tỷ m³/năm, trong đó nông nghiệp chiếm 75,2%. Tuy nhiên, hệ thống thủy lợi, thủy điện mới phục vụ khoảng 30% tổng diện tích cần tưới; phần lớn diện tích còn lại, chủ yếu là cây lâu năm, vẫn phụ thuộc vào nước mưa, nước dưới đất và sông, suối tự nhiên. Các hồ thủy điện trên lưu vực còn đóng góp hơn 7% tổng công suất thủy điện cả nước, nên việc bảo đảm nguồn nước không chỉ phục vụ sản xuất, dân sinh mà còn gắn trực tiếp với an ninh năng lượng.

Từ đầu mùa lũ năm 2026, một số hồ thủy lợi, thủy điện lớn trên lưu vực Sê San đã tích được khoảng 61-90% dung tích thiết kế; các hồ thủy lợi có dung tích trên 1 triệu m³ về cơ bản đạt trên 80%. Tuy nhiên, nguồn nước vẫn có xu hướng giảm. Dự báo từ tháng 11/2026, dòng chảy trên sông có thể thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 20%, trong khi mực nước dưới đất tiếp tục hạ thấp. Nguy cơ hạn hán diện rộng có thể xảy ra trong mùa cạn 2026-2027, tập trung cao điểm từ tháng 2 đến tháng 6/2027.

Tác động từ hiện tượng El Nino là suy giảm khả năng trữ nước trên các lưu vực sông. 

Đối với lưu vực Srêpốk, tổng nhu cầu sử dụng nước khoảng 2,7 tỷ m³/năm, trong đó nông nghiệp chiếm tới 83,1%. Tuy nhiên, các công trình thủy lợi, thủy điện mới phục vụ khoảng 30% tổng diện tích cần tưới; phần lớn diện tích cây lâu năm còn lại phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên. 

Khả năng tích nước trên Srêpốk hiện phân hóa khá rõ. Các hồ lớn như Buôn Tua Srah, Krông Búk Hạ tích được khoảng 75-78% dung tích thiết kế. Trong 62 hồ thủy lợi có dung tích từ 1 triệu m³ trở lên, 38 hồ tích trên 70%, nhưng vẫn còn 8 hồ dưới 30%; một số hồ đã xuống mực nước chết. Dòng chảy các tháng đầu mùa lũ trên phần lớn sông, suối thuộc lưu vực Srêpốk thấp hơn cùng kỳ năm 2025 từ 12,4-34,3% và thấp hơn trung bình nhiều năm từ 5-28,3%.

Từ tháng 10/2026, dòng chảy được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm khoảng 5-30%, cùng với xu hướng suy giảm mực nước dưới đất. Nguy cơ hạn hán diện rộng vì vậy có thể kéo dài trong mùa cạn 2026-2027, cao điểm từ tháng 2 đến tháng 6/2027.

Trước diễn biến trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương trên hai lưu vực rà soát ngay diện tích sản xuất nông nghiệp. Những khu vực không bảo đảm nguồn nước phải chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh mùa vụ hoặc giảm diện tích canh tác; hạn chế gieo trồng tại vùng đồi núi cao nếu không chủ động được nước trong suốt vụ.

Đối với cây lâu năm có giá trị kinh tế cao nằm ngoài phạm vi phục vụ của công trình thủy lợi, địa phương phải rà soát cụ thể từng loại cây, từng vùng sản xuất để xây dựng phương án ứng phó. Giải pháp trọng tâm là tăng ao, hồ nhỏ, công trình trữ nước quy mô hộ gia đình và khai thác hợp lý nước dưới đất tại những khu vực còn tiềm năng, bảo đảm lượng nước tối thiểu khi hạn hán kéo dài.

Các địa phương điều chỉnh chế độ vận hành, cấp nước ngay từ mùa mưa năm 2026, nhất là đối với các hồ dung tích nhỏ. Kế hoạch sử dụng nước phải bám sát khả năng tích trữ thực tế vào cuối mùa lũ; những hồ có nhiệm vụ cấp nước sinh hoạt cần ưu tiên dành dung tích cho mùa cạn 2027. Việc tích trữ nước cũng phải được tính toán đồng bộ với vận hành các hồ thủy điện. 

Trên lưu vực Srêpốk, các hồ Buôn Tua Srah, Buôn Kuốp, Srêpốk 3 và Srêpốk 4 được yêu cầu xây dựng kế hoạch vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn công trình và nhu cầu nước hạ du, vừa tích đủ nguồn phục vụ mùa cạn và hệ thống điện, nhất là giai đoạn cao điểm từ tháng 3 đến tháng 6/2027.

Trên lưu vực Sê San, yêu cầu tương tự được đặt ra đối với các hồ Ialy, PleiKrông, Sê San 4 và Sê San 4A. Riêng hồ Thượng Kon Tum phải cân đối giữa nhu cầu sử dụng, tích trữ nước của lưu vực Sê San và lưu vực nhận chuyển nước sông Trà Khúc, bảo đảm việc phát điện chuyển nước không ảnh hưởng lớn đến dòng chảy tối thiểu và các nhu cầu thiết yếu ở hạ du. Trên cơ sở dự báo nguồn nước, các cấp độ tiết giảm và thứ tự ưu tiên phân bổ phải được xác định từ trước, trong đó ưu tiên nước sinh hoạt, nhu cầu thiết yếu, yêu cầu môi trường và an toàn hệ thống.

Trong bối cảnh El Nino có thể gây thiếu hụt nguồn nước vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027, ngành nông nghiệp và các địa phương trong tỉnh Gia Lai đang chủ động tích nước, xây dựng phương án sử dụng tiết kiệm, điều tiết linh hoạt nguồn nước bảo đảm phục vụ sinh hoạt, sản xuất.

Các địa phương chủ động phân bổ, điều tiết nguồn nước đáp ứng nhu cầu sản xuất, dân sinh. 

Tại Gia Lai, hiện tượng El Nino được dự báo thể hiện qua nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm 0,5 - 1,5 độ C, làm tăng tốc độ bốc hơi nước mặt hồ và nhu cầu tưới của cây trồng; lượng mưa từ tháng 9 đến tháng 12/2026 có thể thiếu hụt 25 - 50%; mùa mưa kết thúc sớm cũng làm giảm lượng nước tích được trong các hồ chứa, ảnh hưởng nguồn nước phục vụ mùa khô 2027.

Theo dự báo, có 26 xã phía Tây và 5 xã phía Đông tỉnh dọc các lưu vực sông được xác định có nguy cơ cao xảy ra thiếu nước cục bộ cho sản xuất, sinh hoạt. Theo Chi cục Thủy lợi (Sở Nông nghiệp và Môi trường) hiện phía Đông tỉnh có 33/162 hồ cạn nước; phía Tây tỉnh có 14/120 hồ nước qua tràn, trong đó 6 hồ đầy nước. Trước nguy cơ nguồn nước giảm, Chi cục Thủy lợi đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các công ty khai thác công trình thủy lợi, UBND cấp xã và doanh nghiệp liên quan xây dựng phương án tích nước cho từng hồ chứa, đồng thời sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.  

Tỉnh đã xây dựng phương án phòng ngừa, ứng phó hạn hán, thiếu nước do ảnh hưởng của El Nino vào cuối năm 2026 và đầu năm 2027. Theo đó, việc tích nước tại các hồ chứa được triển khai linh hoạt theo vùng; giai đoạn tích nước chính đối với hồ chứa phía Đông là từ tháng 9 - 12, phía Tây từ tháng 6 - 10.

Đối với sản xuất, nguyên tắc được đặt ra là không giao chỉ tiêu vượt khả năng cấp nước thực tế của từng công trình thủy lợi; giảm dần diện tích sản xuất theo mức độ thiếu hụt nguồn nước, ưu tiên bảo đảm nước cho diện tích đã chốt thay vì mở rộng vượt khả năng cấp nước.

Chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước trên lưu vực sông, UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, địa phương và đơn vị liên quan khẩn trương rà soát, cập nhật, cụ thể hóa các nhiệm vụ, giải pháp vào quá trình thực hiện Phương án Phòng ngừa, ứng phó hạn hán, thiếu nước do ảnh hưởng của hiện tượng El Nino năm 2026 và đầu năm 2027 trên địa bàn tỉnh Gia Lai, phù hợp với tình hình thực tế và đặc điểm nguồn nước trên từng lưu vực.

Trong đó, tập trung rà soát khả năng tích nước, vận hành an toàn c các hồ chứa; cân đối, phân phối nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất, nhất là các khu vực có nguy cơ thiếu nước, diện tích cây lâu năm ngoài phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi; rà soát phương án bảo đảm nguồn nước sinh hoạt, đặc biệt đối với hồ Biển Hồ A, hồ Ia Ring và các hệ thống cấp nước có nguy cơ bị ảnh hưởng; phối hợp với Cục Quản lý tài nguyên nước xây dựng kịch bản nguồn nước và phương án điều hòa, phân phối tài nguyên nước trên các lưu vực sông Sê San, Srêpốk./.

Bùi Hạnh