Sơn La đang từng bước khẳng định vị thế là một trong những vùng sản xuất cà phê Arabica trọng điểm của cả nước, với lợi thế về điều kiện tự nhiên và chất lượng hương vị đặc trưng. Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao của thị trường, ngành cà phê địa phương đang đứng trước nhiều thách thức, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ, quyết liệt của các cấp, ngành, địa phương, doanh nghiệp, HTX và người trồng cà phê nhằm nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.
Sơn La hiện có trên 44.000 ha cà phê, sản lượng năm 2026 ước đạt gần 51.000 tấn cà phê nhân. Toàn tỉnh đã hình thành 2 vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao, diện tích hơn 1.039 ha; 6 chuỗi liên kết sản xuất trên diện tích hơn 2.170 ha; có 28 doanh nghiệp, HTX tham gia sản xuất, chế biến cà phê. Bên cạnh đó, phát triển hơn 1.100 ha cà phê đặc sản, sản lượng khoảng 1.000 tấn cà phê nhân. Cà phê Sơn La được cấp chỉ dẫn địa lý năm 2017, sản phẩm đã có mặt tại hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Hoạt động sản xuất, chế biến cà phê đang trở thành ngành kinh tế chủ lực tại nhiều địa phương.
Những kết quả này cho thấy tiềm năng, giá trị và vị thế của cà phê trong cơ cấu nông nghiệp của tỉnh. Cây cà phê đã khẳng định vai trò là cây trồng chủ lực, góp phần quan trọng vào chuyển dịch cơ cấu cây trồng, nâng cao thu nhập, từng bước xóa đói, giảm nghèo và thúc đẩy xây dựng nông thôn mới ở nhiều địa phương. Tuy nhiên, đặc thù cà phê Sơn La là chế biến quả tươi, sau khi thu hái nếu không được sơ chế trong vòng 24 giờ sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, hương vị. Điều này buộc các cơ sở, hộ dân phải tổ chức sơ chế liên tục trong thời gian ngắn.
Trong khi đó, toàn tỉnh hiện mới có 5 cơ sở chế biến cà phê quy mô tập trung, chỉ đáp ứng khoảng 25% tổng sản lượng cà phê quả tươi. Phần lớn sản lượng còn lại vẫn được sơ chế tại các hộ gia đình, cơ sở nhỏ lẻ, phân tán trong khu dân cư. Thực tế này đã bộc lộ nhiều bất cập, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường nếu không được quản lý, kiểm soát chặt chẽ.
Thực tế niên vụ cà phê 2025-2026 cho thấy, ô nhiễm môi trường phát sinh từ hoạt động sơ chế, chế biến cà phê quả tươi của các hộ gia đình, cá nhân vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Khi sản lượng tăng cao, hoạt động sơ chế diễn ra liên tục, lượng nước thải phát sinh lớn, trong khi hạ tầng thu gom, xử lý chất thải tại nhiều địa bàn chưa theo kịp, đã tạo áp lực không nhỏ đối với môi trường, đặc biệt là môi trường nước.
Chiềng Mung là một trong những địa bàn trọng điểm về thu mua, sơ chế cà phê trên địa bàn tỉnh. Theo báo cáo của UBND xã, trong niên vụ cà phê 2025-2026, toàn xã có 35 cơ sở, hộ gia đình và doanh nghiệp tham gia hoạt động thu mua, sơ chế, chế biến cà phê quả tươi, với tổng sản lượng cà phê được thu mua, sơ chế, bao gồm cả nguồn từ các xã lân cận, ước khoảng 50.000 tấn.
Ngay từ đầu vụ, UBND xã Chiềng Mung đã ban hành các kế hoạch chuyên đề về bảo vệ môi trường trong hoạt động sơ chế cà phê; thành lập tổ kiểm tra liên ngành; tổ chức cho các cơ sở ký cam kết bảo vệ môi trường, đầu tư lắp đặt bể thu gom, hồ lắng, lót bạt chống thấm theo quy định. Công tác kiểm tra được triển khai thường xuyên, nhằm kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm.
Để xây dựng một hệ thống xử lý nước thải cà phê đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, các hộ phải đầu tư hàng trăm triệu đồng và bố trí diện tích đất tương đối lớn, trong khi phần lớn các cơ sở sơ chế có quy mô nhỏ, phân tán, không đủ quỹ đất và vượt quá khả năng tài chính của nhiều hộ. Xã đang tiếp tục tuyên truyền các hộ thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường trong sơ chế cà phê.
Yêu cầu về bảo vệ môi trường trong chế biến cà phê ngày càng được siết chặt.
Tại phường Chiềng Cơi, hiện có 9 HTX, hộ gia đình tham gia sơ chế, chế biến cà phê. Phường đã thành lập tổ công tác kiểm tra, giám sát, khảo sát, đánh giá điều kiện sản xuất, công trình thu gom, xử lý chất thải; yêu cầu các cơ sở chỉ hoạt động khi có đầy đủ thủ tục về bảo vệ môi trường, có công trình thu gom, lưu giữ, xử lý chất thải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, phù hợp với quy mô và công suất đăng ký. Đồng thời, tổ chức cho 100% cơ sở chế biến cà phê ký cam kết bảo vệ môi trường.
Trước yêu cầu bảo vệ môi trường trong mùa chế biến cao điểm, UBND tỉnh đã chỉ đạo các sở, ngành và UBND cấp xã triển khai các nhiệm vụ, giải pháp bảo vệ môi trường, nguồn nước đối với hoạt động chế biến nông sản, cà phê niên vụ 2026-2027. Thực hiện chỉ đạo của tỉnh, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành văn bản đề nghị các cơ quan, đơn vị, địa phương phối hợp thực hiện các nhiệm vụ quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động sơ chế, chế biến cà phê trên địa bàn.
Ngay từ đầu niên vụ, Sở đã trực tiếp làm việc với các xã Chiềng Mung, Chiềng Mai về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động thu mua, chế biến cà phê. Sở cũng làm việc với HTX Xây dựng và Phát triển nông thôn Mường Chanh, Công ty cổ phần Chế biến cà phê Sơn La để khảo sát hiện trạng sản xuất và các công trình bảo vệ môi trường phục vụ hoạt động chế biến cà phê. Đồng thời, chỉ đạo các cơ sở rà soát, vận hành hệ thống camera giám sát hoạt động sản xuất cà phê đã được lắp đặt.
Hiện mới là đầu niên vụ, nhiều cơ sở chưa hoạt động hết công suất. Khi bước vào chính vụ, lượng quả cà phê đưa vào sơ chế, chế biến tăng cao, nguy cơ phát sinh vi phạm về môi trường có thể gia tăng, đặt ra yêu cầu phải chủ động các giải pháp kiểm soát từ sớm, từ cơ sở. Trước tình hình trên, các sở, ngành, đơn vị tập trung triển khai đồng bộ, quyết liệt các nhiệm vụ, giải pháp bảo vệ môi trường, nguồn nước trong hoạt động chế biến nông sản, cà phê niên vụ 2026-2027 theo chỉ đạo của Chủ tịch UBND tỉnh.
Sở tiếp tục chỉ đạo triển khai các giải pháp bảo vệ môi trường trong chế biến nông sản, cà phê; tăng cường kiểm tra, giám sát, yêu cầu các cơ sở chế biến quy mô lớn chấp hành nghiêm quy định về bảo vệ môi trường; hỗ trợ địa phương, cơ sở thực hiện đúng quy định, duy trì hiệu quả đường dây nóng tiếp nhận, xử lý thông tin ô nhiễm. Chỉ đạo Trung tâm Nước và Quan trắc môi trường sẵn sàng quan trắc, đánh giá mức độ ô nhiễm đất, nước, không khí tại khu vực xảy ra sự cố và vùng bị ảnh hưởng, làm căn cứ xác định thiệt hại về môi trường (nếu có).
Bảo vệ môi trường trong sơ chế, chế biến cà phê là yêu cầu quan trọng để ngành cà phê Sơn La phát triển ổn định, bền vững. Bên cạnh sự vào cuộc của các cấp, ngành và lực lượng chức năng, mỗi cơ sở sản xuất cần nâng cao trách nhiệm, chấp hành nghiêm quy định về môi trường, chủ động đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải./.
Thu Minh