Mỗi năm, bắt đầu từ tháng 7, khi nước từ thượng nguồn sông Mekong tràn về, tại những cánh đồng vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên nước phủ lên ruộng đồng, len qua những bờ đất, mang theo phù sa và nguồn lợi thủy sản. Với người dân miền Tây, mùa nước nổi từng gắn với những tháng ngày sản xuất nông nghiệp gặp nhiều trở ngại. Nhưng cùng với quá trình thích ứng với điều kiện tự nhiên, nhiều địa phương đang từng bước thay đổi cách nhìn về mùa nước.
Thay vì xem nước nổi là yếu tố gây cản trở sản xuất, người dân bắt đầu tận dụng nguồn nước để trữ cá, khai thác thủy sản hợp lý, cải tạo đồng ruộng và phát triển các loại hình du lịch cộng đồng. Những giá trị tưởng như quen thuộc của mùa nước đang được kết nối thành những sinh kế mới. Đó cũng là cách người dân tìm hướng sống thuận với tự nhiên, biến mùa nước thành một phần của chuỗi sản xuất và phát triển kinh tế địa phương.
Tại tỉnh Đồng Tháp, mô hình trữ cá đồng mùa nước nổi được tỉnh Đồng Tháp triển khai từ năm 2019. Giai đoạn 2019 - 2022, diện tích trữ cá đồng mùa nước nổi của tỉnh chỉ khoảng 120 ha nhưng với hiệu quả kinh tế và có tính bền vững, mô hình nhanh chóng lan tỏa. Thông qua mô hình đồng quản lý, người dân vừa chủ động giữ gìn nguồn cá đồng, vừa khai thác hợp lý để tăng thu nhập và đón khách tham quan, trải nghiệm, đạt doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi vụ.
Các địa phương phát triển kinh tế hiệu quả từ mô hình nuôi trữ cá mùa nước nổi.
Tại xã Phú Cường, mô hình trữ cá mùa nước nổi đang được triển khai trên diện tích khoảng 80 ha do ông Nguyễn Văn Khanh thực hiện. Mô hình nhằm tận dụng hiệu quả diện tích mặt nước trong mùa lũ, khai thác nguồn lợi thủy sản tự nhiên, đồng thời tạo thêm sinh kế và thu nhập cho người dân. Theo ông Khanh, trong sản xuất lúa, có thời điểm ruộng phải bỏ trống trong mùa nước. Trong khi đó, lượng thủy sản tự nhiên theo nước về rất dồi dào. Từ thực tế đó, gia đình ông thử nghiệm mô hình trữ cá và nhận thấy hiệu quả, từ đó tiếp tục duy trì, mở rộng cách làm.
Ông Khanh cho biết, năm nay nguồn cá tự nhiên trên đồng khá phong phú. Khi mô hình cho thấy hiệu quả, nhiều hộ dân quan tâm, cùng tham gia thay vì khai thác thủy sản nhỏ lẻ. Điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ nằm ở nguồn thu từ thủy sản. Khi nước được giữ trên đồng trong điều kiện phù hợp, cánh đồng trở thành không gian sinh thái, tạo môi trường cho các loài thủy sinh sinh trưởng.
Nguồn nước mùa lũ cũng mang theo phù sa, góp phần bổ sung dinh dưỡng cho đồng ruộng. Sau mùa nước, đất có thêm điều kiện phục hồi, tạo nền tảng cho sản xuất nông nghiệp những vụ tiếp theo. Đây là giá trị mà mùa nước nổi mang lại nhưng không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy ngay bằng thu nhập. Một phần lợi ích nằm ở khả năng duy trì hệ sinh thái đồng ruộng, bổ sung nguồn nước và tạo môi trường sống cho các loài thủy sản.
Thay vì để cá tôm bị khai thác dồn dập bằng nhiều phương thức khác nhau trong thời gian ngắn, mô hình trữ cá tạo điều kiện để nguồn lợi thủy sản có thời gian sinh trưởng. Khi người dân có thu nhập ổn định từ nguồn tài nguyên này, họ cũng có thêm động lực bảo vệ môi trường sống của thủy sản. Ông Trần Văn Phúc, nông dân tham gia mô hình trữ cá đồng mùa nước nổi tại xã Tân Thạnh chia sẻ: Mô hình rất hiệu quả nên bà con tham gia ngày càng nhiều. Khi cá lên đồng, chúng tôi bảo vệ để cá lớn rồi mới thu hoạch thì sản lượng cao hơn, thu nhập tăng gấp đôi so với khai thác thông thường. Nhờ đó, trong mùa nước nổi năm 2025, toàn xã Tân Thạnh có hơn 660 ha đồng nước trở thành “hồ cá tự nhiên”, nơi trú ngụ và sinh trưởng của nhiều loài thủy sản, nhất là cá linh, cá lóc, cá rô, cua, ốc…
Hoạt động du lịch cộng đồng được các địa phương khai thác.
Còn đối HTX Dịch vụ nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến (xã Phú Thọ) mô hình nuôi trữ cá đồng mùa nước nổi được bắt đầu từ năm 2022 với chưa đầy 20 ha và 9 thành viên mang về hiệu quả kinh tế vượt trội. Sản lượng cá đồng năm ngoái thu hoạch khoảng 5 tấn. Trừ hết chi phí, nông dân còn lợi nhuận khoảng 180 triệu đồng.
Đặc biệt, tận dụng lợi thế cảnh quan miền Tây mùa nước nổi, HTX còn tổ chức các hoạt động tham quan, trải nghiệm cho du khách, thu về thêm khoảng 75 triệu đồng/năm. Trên cùng một diện tích, vào mùa khô thì sản xuất lúa, mùa lũ thì nuôi trữ cá đồng và làm du lịch, từ đó giúp bà con có thêm nguồn thu và gắn kết cộng đồng. HTX cũng đang từng bước xây dựng thương hiệu gạo riêng, hướng tới một chuỗi giá trị khép kín, bền vững.
Theo Kế hoạch Bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản đến năm 2030, tỉnh Đồng Tháp đặt mục tiêu đến năm 2030, toàn tỉnh có ít nhất 5 khu vực cấm khai thác thủy sản có thời hạn, ưu tiên khu vực tập trung sinh sản, khu vực nguồn lợi suy giảm nghiêm trọng, nơi cư trú của loài nguy cấp, quý, hiếm.
Toàn tỉnh có ít nhất 20 tổ chức cộng đồng thực hiện đồng quản lý hoạt động hiệu quả; có ít nhất 60% khu vực thủy vực trọng điểm của tỉnh có sự tham gia của cộng đồng trong quản lý, bảo vệ nguồn lợi thủy sản. Bên cạnh đó, tỉnh có ít nhất 20 địa điểm thả giống tái tạo cố định được xác định và công bố; tổng lượng cá giống thả tối thiểu 5 triệu con/năm; hằng năm tổ chức ít nhất 2 đợt cao điểm tuần tra, xử lý hành vi sử dụng xung điện, chất độc, chất nổ, nghề, ngư cụ cấm./.
Bùi Trang