Thành phố Đồng Nai nằm ở khu vực chuyển tiếp giữa Tây Nguyên – Đông Nam Bộ – hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai, tạo điều kiện hình thành nhiều hệ sinh thái khác nhau, từ rừng nhiệt đới trên cạn, đất ngập nước nội địa đến hệ sinh thái sông – hồ và sinh thái chuyển tiếp.
Là địa phương còn lưu giữ được diện tích rừng tự nhiên và đất ngập nước tương đối lớn, với sự hiện diện của nhiều khu bảo tồn, vườn quốc gia và khu vực cảnh quan sinh thái quan trọng. Đây là nền tảng quan trọng để duy trì đa dạng sinh học, bảo tồn nguồn gen, cung cấp dịch vụ hệ sinh thái và hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội theo hướng bền vững.
Hệ sinh thái rừng Đồng Nai có tính đa dạng sinh học cao tập trung ở khu vực rừng tự nhiên thuộc các khu bảo tồn như Vườn quốc gia (VQG) Bù Gia Mập, phần đặc dụng thuộc VQG Cát Tiên và Khu bảo vệ cảnh quan núi Bà Rá với nhiều kiểu rừng như: rừng kín thường xanh mưa nhiệt đới ẩm, rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới thứ sinh, rừng rụng lá theo mùa, rừng sót, trảng cỏ cây bụi, rừng hỗn giao (gỗ tre, lồ ô).
Các vùng ngập nước quan trọng trên địa bàn thành phố bao gồm vùng thượng lưu hồ Dầu Tiếng, các hồ thủy điện Đắk Hun, hồ thủy điện Thác Mơ, hồ thủy điện Cần Đơn, hồ thủy điện Srok Phu Miêng, hồ trung chuyển nước Phước Hòa...
Đồng Nai thiết lập hành lang sinh thái từ các VQG, Khu bảo tồn thiên nhiên, Khu đất ngập nước.
Về đa dạng loài và nguồn gen, rừng có số loài động thực vật phong phú thuộc nhóm cao so với các tỉnh thành trong cả nước. Kết quả nghiên cứu về đa dạng sinh học gần đây nhất đã ghi nhận được 1.114 loài thực vật, thuộc 480 chi của 126 họ, 106 loài thú, chiếm khoảng 34,75% tổng số loài thú trên cạn của Việt Nam và 248 loài chim, thuộc 154 chi, 56 họ và 16 bộ, bằng 32,5% tổng số loài chim ghi nhận được ở Việt Nam;
Hiện nay, hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ công tác bảo tồn đa dạng sinh học của thành phố được xây dựng đồng bộ, bao gồm cả bảo tồn chuyển vị và cứu hộ động vật hoang dã, đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ nguồn gen và phục hồi quần thể sinh vật. Mạng lưới các vườn thực vật và khu bảo tồn nguồn gen được phân bố rộng khắp, tập trung vào việc sưu tập, thuần hóa và nhân giống các loài thực vật đặc hữu của vùng Đông Nam Bộ.
Công tác cứu hộ động vật hoang dã được thực hiện chuyên nghiệp thông qua mạng lưới các trung tâm chuyên biệt: Trung tâm cứu hộ động vật VQG Cát Tiên; Trung tâm cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật (Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai); Trung tâm Tuyên truyền, Du lịch và Cứu hộ bảo tồn (Vườn Quốc gia Bù Gia Mập).
Mặc dù công tác bảo vệ rừng đạt nhiều kết quả tích cực, đa dạng sinh học của thành phố vẫn đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Dù diện tích rừng được duy trì, nhưng chất lượng sinh cảnh đang có chiều hướng suy giảm: Cấu trúc rừng thay đổi: Diện tích "rừng giàu" – môi trường sống tối ưu cho các loài thú lớn (Hổ, Tê giác trước đây, hay Voi, Bò tót hiện nay) – chiếm tỷ lệ chưa cao, hạn chế không gian phục hồi quần thể.
Việc chuyển đổi các diện tích rừng nghèo kiệt, trảng cây bụi sang rừng trồng thuần loại đã làm giảm tính đa dạng về loài và cấu trúc tầng tán, biến hệ sinh thái đa dạng thành hệ sinh thái nhân tạo kém bền vững. Sự xuất hiện và phát triển của các loài ngoại lai xâm hại đang đe dọa nghiêm trọng đến các loài bản địa.
Nạn săn bắt, buôn bán động vật hoang dã và khai thác lâm sản vẫn là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm số lượng cá thể loài. Các hoạt động khai thác khoáng sản làm thay đổi dòng chảy, sạt lở bờ sông, mất diện tích rừng, ô nhiễm môi trường dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học của các hệ sinh thái trên cạn và dưới nước, làm mất và phá huỷ nơi cư trú của các loài động vật, thực vật.
Cháy rừng là mối đe dọa thường trực với đa dạng sinh học, đặc biệt vào mùa khô và tại các khu vực rừng trên đất than bùn. Cháy rừng không chỉ gây thiệt hại tức thời về tài nguyên sinh vật mà còn làm gián đoạn chu trình sinh thái và gia tăng phát thải khí nhà kính. Dưới tác động của nhiệt độ tăng cao, vùng phân bố của rừng ngập mặn có xu hướng dịch chuyển về phía Tây Bắc.
Trước những thách thức trên, thành phố Đồng Nai xác định Bảo tồn đa dạng sinh học kết hợp sử dụng bền vững các dịch vụ hệ sinh thái và đa dạng sinh học góp phần phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân; Bảo tồn đa dạng sinh học là quyền và trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân. Lợi ích từ đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái được chia sẻ công bằng, hợp lý, phù hợp với sự tham gia, đóng góp của tổ chức và cá nhân
Thành phố chú trọng bảo tồn và phát triển bền vững các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, các loài hoang dã và nguồn gen nguy cấp, quý, hiếm; bảo đảm tính toàn vẹn sinh thái và kết nối sinh cảnh giữa các vùng tự nhiên. Ngăn chặn xu hướng suy thoái hệ sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học; nâng cao chất lượng dịch vụ hệ sinh thái, qua đó hỗ trợ phát triển kinh tế – xã hội theo định hướng tăng trưởng xanh và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.
Bảo tồn hiệu quả các loài hoang dã, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, loài di cư; không có thêm loài hoang dã bị tuyệt chủng; các nguồn gen hoang dã và giống cây trồng, vật nuôi được lưu giữ và bảo tồn đạt mục tiêu thu thập, lưu giữ tối thiểu nguồn gen; hạn chế các tác động tiêu cực tới đa dạng sinh học.
Mục tiêu cụ thể đến năm 2030: Duy trì ổn định diện tích rừng tự nhiên hiện có; thực hiện kế hoạch bảo vệ và phục hồi rừng tự nhiên đạt yêu cầu quản lý. Duy trì và nâng cao hiệu quả quản lý các khu bảo tồn; phấn đấu 100% khu bảo tồn được đánh giá hiệu quả quản lý theo bộ tiêu chí được ban hành. Tăng tỷ lệ các khu vực có đa dạng sinh học cao, dịch vụ hệ sinh thái quan trọng được áp dụng cơ chế bảo tồn hiệu quả; phấn đấu đạt mức cao theo điều kiện tỉnh.
Phục hồi tối thiểu 20% diện tích hệ sinh thái tự nhiên bị suy thoái tại các khu vực ưu tiên; tăng cường giải pháp dựa vào thiên nhiên trong phòng chống thiên tai và thích ứng biến đổi khí hậu. Tăng cường công tác quản lý bảo tồn đa dạng sinh học ở hệ sinh thái rừng tự nhiên, hạn chế thấp nhất các tác động bất lợi đến rừng, nghiêm cấm khai thác lâm sản và chuyển đổi mục đích sử dụng.
Duy trì và phát triển các khu rừng đặc dụng, thành lập mới và đưa vào hoạt động các khu bảo tồn loài/ sinh cảnh/cảnh quan và các Trung tâm cứu hộ. Kiểm soát việc khai thác và sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên sinh vật; xây dựng và thực hiện phương án phòng ngừa, kiểm soát và giảm thiểu tác hại của các loài sinh vật ngoại lai xâm hại đối với đa dạng sinh học trên địa bàn tỉnh...
Thành phố đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn đa dạng sinh học.
Thành phố quy hoạch các vùng đất ngập nước quan trọng tại hồ Thác Mơ, hồ Phước Hòa, Ramsar Bàu Sấu; Ramsar Bắc Đồng Nai; Vùng đất ngập nước quan trọng cửa sông Đồng Nai. Quy hoạch cơ sở bảo tồn đa dạng sinh học với mục tiêu bảo tồn hiệu quả các loài hoang dã, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, loài di cư; không có thêm loài hoang dã bị tuyệt chủng; các nguồn gen hoang dã và giống cây trồng, vật nuôi được lưu giữ và bảo tồn hiệu quả;
Cơ sở nuôi, trồng loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ: Vườn thực vật Trảng Bom - Vườn thực vật Cát Tiên; Vườn thực khu Bảo tồn Thiên nhiên – Văn hóa Đồng Nai; Vườn bảo tồn và phát triển cây thuốc quốc gia đại diện vùng Nam Bộ; Công ty TNHH Khu du lịch sinh tháo Vườn Xoài Cơ sở cứu hộ loài hoang dã; Trung tâm cứu hộ độn vật VQG Cát Tiên (cứu hộ gấu và linh trưởng); Trung tâm cứu hộ, bảo tồn và phát triển sinh vật, trực thuộc Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai; Trung tâm Tuyên truyển, Du lịch và Cứu hộ bảo tồn.
Thành phố tiến hành điều tra, cập nhật danh mục động, thực vật rừng và xác định phân bố các loài quý hiếm. Quy hoạch và bảo vệ nghiêm ngặt các điểm nóng đa dạng sinh học hiện tại trong các hệ thống rừng đặc dụng, là môi trường sống của các loài động thực vật quý hiếm. Xây dựng phương án bảo tồn các loài động, thực vật nguy cấp, quý, hiếm như: nhóm Linh trưởng, thú móng guốc.
Truyền thông nâng cao nhận thức đa dạng sinh học nói chung và hiểu biết về các loài động vật quý, hiếm nói riêng cho cộng đồng người dân để nâng cao hiệu quả bảo tồn. Xây dựng các chiến lược, chương trình nâng cao nhận thức về bảo tồn các loài động, thực vật quý hiếm cho các đối tượng khác nhau (chính quyền địa phương, người dân các vùng đệm VQG, học sinh và khách du lịch); Triển khai các hoạt động hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương nhằm hạn chế các hoạt động tác động đến các rừng và các sinh cảnh./.
Mạnh Dũng