Lào Cai có tiềm năng lớn về khoáng sản với gần 300 mỏ, điểm mỏ thuộc 17 nhóm khoáng sản như: đồng Sin Quyền, sắt Quý Sa, đá vôi trắng (Lục Yên, Yên Bình), nổi bật là Apatit với trữ lượng hàng tỷ tấn, cùng với trên 400 điểm mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường. Những năm qua, công nghiệp khai khoáng và chế biến đã trở thành ngành kinh tế quan trọng, đóng góp trên 60% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh, giải quyết việc làm ổn định cho hàng vạn lao động.
Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh có 10 nhà máy tuyển quặng sắt với tổng công suất thiết kế khoảng 4,96 triệu tấn quặng chế biến/năm. Tuy nhiên, hiện chỉ có 2 nhà máy hoạt động chưa ổn định, công suất khoảng 300.000 tấn/năm; 8 nhà máy còn lại đang tạm dừng để điều chỉnh công nghệ, thiết bị.
Đối với lĩnh vực chế biến sâu, toàn tỉnh có 18 nhà máy hóa chất và sản xuất khoáng sản, với các sản phẩm chủ lực như axit sunfuric, phospho vàng, DAP, phân lân, axit photphoric... Nhu cầu nguyên liệu của các cơ sở này lớn, trong khi khả năng cung cấp trong năm 2026 còn hạn chế. Một số nhà máy vì thiếu nguồn quặng ổn định phải đối mặt với nguy cơ gián đoạn sản xuất.
Công nghiệp khai khoáng và chế biến đã trở thành ngành kinh tế quan trọng tại tỉnh.
Theo đánh giá của UBND tỉnh, sau hơn một năm mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, công tác quản lý nhà nước về địa chất và khoáng sản trên địa bàn tỉnh Lào Cai đã từng bước đi vào nền nếp, tích cực; các cấp, các ngành nâng cao trách nhiệm, phát huy hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước. Các doanh nghiệp hoạt động khoáng sản cơ bản chấp hành các quy định pháp luật, chú trọng đầu tư công nghệ khai thác, chế biến, nâng cao giá trị khai khoáng và đáp ứng nhu cầu thị trường.
Tuy nhiên, công tác quản lý, bảo vệ khoáng sản chưa khai thác ở một số địa phương chưa chặt chẽ; việc khai thác khoáng sản trái phép tại một số khu vực vẫn còn xảy ra; ý thức chấp hành pháp luật của một số đơn vị, tổ chức chưa cao, chưa thực hiện nghiêm các quy định như: Khai thác vượt ranh giới, diện tích, công suất; chưa tuân thủ thiết kế mỏ, chưa đảm bảo an toàn lao động; vận chuyển khoáng sản làm hư hại hạ tầng giao thông, ô nhiễm môi trường ... ;
Bên cạnh đó, công tác quản lý nhà nước về khoáng sản của các ngành, chính quyền địa phương (cấp xã, phường) chưa chặt chẽ; công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật về khoáng sản chưa đáp ứng yêu cầu; công tác phối hợp thanh tra, kiểm tra trong hoạt động khoáng sản chưa kịp thời, hình thức xử lý các hành vi vi phạm chưa nghiêm…
Để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác quản lý Nhà nước trong lĩnh vực khoáng sản, UBND tỉnh yêu cầu Sở Công Thương tiếp tục rà soát công tác quản lý nhà nước về khoáng sản trên địa bàn tỉnh trước sáp nhập để kịp thời tham mưu UBND tỉnh điều chỉnh, bổ sung, bãi bỏ các quy định không còn phù hợp sau khi sáp nhập tỉnh.
Tăng cường công tác kiểm tra hoạt động khoáng sản, kịp thời phát hiện các hành vi vi phạm về khai thác khoáng sản và hoạt động khai thác trái phép; kiên quyết xử lý nghiêm đối với các trường hợp vi phạm. Đề xuất cơ quan có thẩm quyền đình chỉ khai thác và đề xuất xử lý nghiêm theo quy định pháp luật đối với các tổ chức, cá nhân vi phạm, đặc biệt đối với các khu mỏ vi phạm về ranh giới, mức sâu, khối lượng, công suất, trữ lượng được cấp phép, khai thác không đúng theo thiết kế, khai thác khi chưa được thuê đất theo quy định...
Tăng cường chất lượng công tác thẩm định Đề án thăm dò khoáng sản, báo cáo kết quả thăm dò đề nghị phê duyệt/công nhận trữ lượng khoáng sản thuộc thẩm quyền cấp phép của Chủ tịch UBND tỉnh. Thường xuyên kiểm tra, quản lý chặt chẽ hoạt động nạo vét các lòng hồ không để các tổ chức, cá nhân lợi dụng việc thực hiện nạo vét lòng hồ để khai thác khoáng sản trái phép.
Hướng dẫn, đôn đốc và chấn chỉnh các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản trên địa bàn thực hiện nghiêm túc thiết kế mỏ, đất đai, việc lắp đặt, duy trì vận hành, sử dụng thiết bị cân hoặc thiết bị đo đạc để kiểm soát sản lượng khoáng sản; lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và lưu trữ thông tin về vị trí, hành trình của phương tiện, thiết bị đối với khai thác cát, sỏi trên sông, suối, hồ; đo đạc, lập bản đồ, bản vẽ mặt cắt hiện trạng, lập hồ sơ, sổ sách, chứng từ để xác định sản lượng khoáng sản khai thác thực tế theo đúng quy định; yêu cầu thực hiện đúng và đầy đủ nghĩa vụ tài chính nhà nước theo quy định.
Chỉ đạo lực lượng quản lý thị trường tăng cường kiểm tra, quản lý nguồn gốc, xuất xứ khoáng sản vận chuyển đi trên đường và tiêu thụ trên địa bàn tỉnh; kiên quyết xử lý nghiêm và kiến nghị xử lý các trường hợp vi phạm theo thẩm quyền và kiến nghị xử lý các trường hợp vi phạm đến cấp có thẩm quyền; phối hợp chặt chẽ với UBND các xã, phường và các cơ quan, đơn vị liên quan để kịp thời phát hiện, ngăn chặn hoạt động khai thác, chế biến, thu mua, tàng trữ, kinh doanh, tập kết, vận chuyển khoáng sản trái phép, không có nguồn gốc hợp pháp.
Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan và UBND các xã, phường tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc quản lý, bảo vệ đất rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, hành lang bảo vệ đê điều, công trình thủy lợi nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các trường hợp hoạt động khai thác khoáng sản trái phép trên diện tích đất rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, trong phạm vi hành lang bảo vệ đê điều, thủy lợi.
Sở Xây dựng: Tiếp tục chủ trì theo dõi, tổng hợp, công bố giá vật liệu xây dựng trên địa bàn tỉnh đảm bảo kịp thời, sát với diễn biến thị trường và phù hợp với quy định hiện hành. Thường xuyên tổ chức kiểm tra tình trạng đầu cơ, nâng giá, sử dụng khoáng sản không rõ nguồn gốc trong sản xuất vật liệu xây dựng.
Phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan nâng cao chất lượng dự báo, thống kê, đánh giá và cập nhật nhu cầu về sử dụng nguyên vật liệu xây dựng cho các dự án, công trình xây dựng, nhất là các công trình trọng điểm của Quốc gia và của tỉnh để kịp thời tham mưu, đề xuất điều phối vật liệu xây dựng cho các công trình trên địa bàn, không để xảy ra tình trạng thiếu hụt cục bộ làm tăng giá bất hợp lý.
Tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát tải trọng phương tiện vận chuyển khoáng sản và kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm về quá khổ, quá tải trọng cho phép theo quy định, đặc biệt là ở những tuyến đường mà các phương tiện vận chuyển khoáng sản từ điểm mỏ đi qua. Tăng cường quản lý, kiểm tra các dự án nạo vét, khơi thông luồng đường thủy thuộc thẩm quyền (nếu có) và xử lý nghiêm các trường hợp lợi dụng việc nạo vét để khai thác khoáng sản cát, sỏi trái phép hoặc thi công không đúng thiết kế và thời gian quy định.
Hướng dẫn, kiểm soát chặt chẽ việc lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và lưu trữ thông tin về vị trí, hành trình của phương tiện, thiết bị khai thác trên lòng sông, suối, hồ, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm theo quy định. Phối hợp với cơ quan, địa phương, đơn vị liên quan nghiên cứu công nghệ và các giải pháp thu hút đầu tư các dự án sản xuất vật liệu mới (cát nghiền nhân tạo) thay thế cát, sỏi tự nhiên; sử dụng tro, xỉ, thạch cao làm nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng và sử dụng trong công trình xây dựng.
UBND tỉnh giao Công an tỉnh chỉ đạo các đơn vị nghiệp vụ, lực lượng chức năng, Công an các xã, phường tăng cường kiểm tra, tuần tra, kiểm soát, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các trường hợp khai thác khoáng sản trái phép và vận chuyển, kinh doanh khoáng sản không có nguồn gốc hợp pháp, đặc biệt là những nơi thường xảy ra hiện tượng khai thác vật liệu san lấp, đá, cát, sỏi… trái phép trên địa bàn tỉnh, bảo đảm an ninh, trật tự.
Chỉ đạo các lực lượng chức năng, Công an các xã, phường tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát trên đường bộ, đường thuỷ; kiên quyết xử lý nghiêm các chủ phương tiện vận chuyển khoáng sản không có nguồn gốc, không có hóa đơn chứng từ hợp pháp, phương tiện quá khổ, quá tải và vi phạm quy định về an toàn giao thông, bảo vệ môi trường trong vận chuyển. Tăng cường lực lượng tuần tra, lập chốt kiểm soát ở những tuyến đường thủy tại các địa bàn trọng điểm có khu vực khai thác cát, sỏi trên sông, suối và các phương tiện vận chuyển khoáng sản thường xuyên đi qua.
Các sở, ngành, địa phương tăng cường phối hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước đối với hoạt động khai thác.
Sở Khoa học và Công nghệ kuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp hoạt động khoáng sản đổi mới công nghệ, chuyển giao công nghệ tiên tiến, tự động hóa, số hóa và ứng dụng các giải pháp công nghệ trong quản lý, giám sát hoạt động khai thác, góp phần nâng cao năng suất, an toàn lao động, tiết kiệm năng lượng và giảm thiểu chất thải trong quá trình sản xuất.
Các địa phương cần xác định rõ vai trò của Chủ tịch UBND các xã, phường trong công tác quản lý nhà nước về khoáng sản, đất đai tại địa phương, đặc biệt là trong việc bảo vệ khoáng sản chưa khai thác; phát hiện, ngăn chặn kịp thời các hành vi vi phạm pháp luật về địa chất, khoáng sản, đất đai, môi trường ngay tại cơ sở, nhất là các hành vi khai thác, sử dụng trái phép khoáng sản trên địa bàn.
Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về địa chất, khoáng sản cho các tổ chức, cá nhân có hoạt động khoáng sản và cộng đồng dân cư trên địa bàn. Tăng cường thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động thu hồi khoáng sản trong quá trình thực hiện các dự án, công trình trên địa bàn; tổ chức tiếp nhận, kiểm tra và giải quyết hồ sơ đăng ký thu hồi khoáng sản theo đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục và quy định của pháp luật; không xác nhận đăng ký đối với trường hợp không đủ điều kiện, hồ sơ không đầy đủ hoặc không xác định rõ nguồn gốc, phạm vi, khối lượng và mục đích sử dụng khoáng sản thu hồi.
Chỉ đạo các lực lượng chức năng, cơ quan chuyên môn tuần tra, kiểm tra, giám sát chặt chẽ địa bàn để kịp thời phát hiện các dấu hiệu vi phạm trong hoạt động khoáng sản. Ngay sau khi nhận được thông tin phản ánh từ dư luận, báo chí về các hoạt động thăm dò, khai thác, vận chuyển, kinh doanh khoáng sản trái phép (không có nguồn gốc hợp pháp), không đúng quy định của pháp luật trên địa bàn,
Tổ chức ký cam kết thực hiện bảo vệ khoáng sản chưa khai thác tới các cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân trên địa bàn (đặc biệt là cộng đồng dân cư, nhóm dân cư, hộ gia đình là chủ sử dụng đất tại các khu vực có khoáng sản phải bảo vệ) phát hiện và tố giác hành vi thăm dò, khai thác khoáng sản trái phép, trường hợp khai thác trái phép sẽ bị xử lý hành chính và tuỳ mức độ vi phạm sẽ bị xử lý hình sự theo quy định;
Các tổ chức, cá nhân hoạt động khoáng sản, thu hồi khoáng sản không lắp ráp, hạ thủy và sử dụng các loại tàu cuốc, phao nổi hoặc các phương tiện có lắp đặt hệ thống gàu xúc gắn với băng tải, các phương tiện không có giấy tờ, hồ sơ về nguồn gốc, xuất xứ, tính năng kỹ thuật, xác nhận đủ điều kiện về an toàn và môi trường; phương tiện không có đăng ký, đăng kiểm và các giấy tờ hợp pháp khác do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp theo quy định của pháp luật để lưu hành trên các sông, suối thuộc địa bàn tỉnh.
Thực hiện cắm mốc khu vực được phép thăm dò, khai thác hoặc phải thả phao (đối với khu vực không cắm được mốc trên lòng sông, suối, hồ) và thực hiện thủ tục bàn giao và quản lý, bảo vệ mốc theo quy định. Chỉ được phép hoạt động thăm dò, khai thác hoặc thu hồi khoáng sản khi có đầy đủ các thủ tục pháp lý có liên quan về đất đai, khoáng sản, môi trường, xây dựng, đầu tư, tài chính và các thủ tục, điều kiện có liên quan khác trước khi khai thác, thu hồi theo quy định./.
Đức Hà