Với địa hình miền núi, dân cư phân bố không đồng đều, nguồn nước tại Lạng Sơn cũng có sự khác biệt giữa các khu vực. Có khu vực thuận lợi về nước mặt, nhưng tại một số khu vực vùng núi cao, nguồn nước sinh hoạt còn khó khăn, nhất là vào mùa khô. Vì vậy, việc điều tra, nắm được trữ lượng, khả năng khai thác và nhu cầu sử dụng là cơ sở quan trọng trong quản lý tài nguyên nước.
Phương án khai thác, sử dụng, bảo vệ tài nguyên nước thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được tích hợp vào Quy hoạch tỉnh Lạng Sơn. Đây là căn cứ để địa phương xem xét nhu cầu sử dụng gắn với khả năng đáp ứng của nguồn nước ở từng khu vực.
Đáng chú ý, tại dự án tìm kiếm nguồn nước dưới đất tại các vùng núi cao, vùng khan hiếm nước khu vực miền núi, trung du Bắc Bộ, cơ quan chuyên môn đã thực hiện điều tra, tìm kiếm tại 13 vùng khan hiếm nước sinh hoạt trên địa bàn tỉnh. Qua điều tra, 32 giếng khoan thăm dò được thực hiện. Tổng trữ lượng tiềm năng có thể khai thác đạt 7.040 m3/ngày, đáp ứng nhu cầu khai thác, sử dụng nước sinh hoạt tại các vùng được điều tra, tìm kiếm.
Lạng Sơn đã hoàn thành nhiệm vụ kiểm kê và kết quả được UBND tỉnh phê duyệt vào tháng 9/2025. Tỉnh cũng đã hoàn thành xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên nước. Việc có dữ liệu về nguồn nước giúp cơ quan chuyên môn thuận lợi hơn trong theo dõi hiện trạng, xem xét nhu cầu khai thác và phục vụ công tác quản lý.
Đảm bảo an ninh nguồn nước là nhiệm vụ quan trọng được các địa phương ưu tiên triển khai (Ảnh: AT).
Bên cạnh đó, danh mục nguồn nước mặt nội tỉnh cũng đã được UBND tỉnh phê duyệt, tạo thêm cơ sở để quản lý từng nguồn nước trên địa bàn. UBND tỉnh đã ban hành danh mục các nguồn nước phải lập hành lang bảo vệ trên địa bàn. Đối với các nguồn nước phục vụ sinh hoạt, tỉnh đã phê duyệt phạm vi vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước của các công trình được cấp giấy phép khai thác, sử dụng nước. Việc phê duyệt vùng bảo hộ vệ sinh đồng thời với hồ sơ đề nghị cấp giấy phép đã được thực hiện đối với 7 công trình.
Theo Bản tin cảnh báo, dự báo nguồn nước mặt tháng 9/2026 của Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, tổng lượng nước mặt dự báo trên lưu vực sông Bằng Giang - Kỳ Cùng khoảng 0,76 ÷ 0,93 tỷ m³, thấp hơn 31,1% so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ, nguy cơ thiếu nước cục bộ tại các khu vực phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên, ngoài phạm vi cấp nước của hệ thống thủy lợi, thủy điện.
Trước tình hình trên, chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước, Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu các sở, ban, ngành, UBND các xã, phường và các cơ quan, đơn vị liên quan chủ động triển khai các nhiệm vụ, giải pháp bảo đảm nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trong những tháng cuối năm 2026 và năm 2027.
Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, UBND các xã, phường, Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh và các đơn vị khai thác, sử dụng nước theo dõi diễn biến thời tiết, nguồn nước, tác động của El Nino; rà soát, đánh giá khả năng cân đối nguồn nước và nhu cầu sử dụng nước theo từng địa bàn, công trình. Khoanh vùng nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, sản xuất; chú trọng các tiểu lưu vực sông Bắc Khê, sông Kỳ Cùng, tiểu vùng Mo Pia, vùng núi, biên giới, khu dân cư phân tán và khu vực thường xuyên thiếu nước.
Chỉ đạo, hướng dẫn các địa phương, đơn vị xây dựng phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước mùa khô năm 2026 và năm 2027 theo các tình huống nguồn nước bình thường, thiếu nước và thiếu nước nghiêm trọng; xác định nhu cầu ưu tiên, nguồn cấp thay thế, công trình dự phòng, nhân lực, thiết bị, kinh phí và trách nhiệm tổ chức thực hiện.
Chỉ đạo các đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa thủy lợi xây dựng, cập nhật phương án vận hành linh hoạt, an toàn, hiệu quả; xem xét tích nước sớm trong giới hạn quy trình vận hành tại khu vực có nguy cơ thiếu nước; chủ động vận hành hạ mực nước khi có dự báo, cảnh báo mưa lũ lớn để bảo đảm dung tích cắt giảm lũ cho hạ du. Rà soát, điều chỉnh quy trình vận hành các hồ chứa phù hợp, tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.
Hướng dẫn các địa phương chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh lịch thời vụ phù hợp tại những nơi dự báo có nguy cơ không bảo đảm nguồn nước, nhất là các khu vực nằm ngoài phạm vi cấp nước của các hệ thống thủy lợi. Hướng dẫn tưới luân phiên, tưới tiên tiến, tiết kiệm nước, ưu tiên nước cho cây trồng ở giai đoạn nhạy cảm và cây trồng có giá trị kinh tế cao.
Phối hợp với Sở Xây dựng, các địa phương rà soát công trình cấp nước tập trung khai thác nước dưới đất, khả năng kết hợp hoặc luân phiên sử dụng nước mặt, nước dưới đất; đánh giá khả năng tăng công suất để huy động khi thiếu nước nghiêm trọng. Việc khai thác, tăng công suất phải được xem xét, xử lý theo thẩm quyền, bảo đảm chất lượng nước, bảo vệ nguồn nước và tuân thủ quy định về tài nguyên nước; không gây suy giảm, ô nhiễm nguồn nước. Hướng dẫn bảo vệ nguồn cấp nước sinh hoạt nông thôn, giải pháp thu gom, tích trữ nước phù hợp điều kiện miền núi.
Việc vận hành hiệu quả công trình thủy lợi góp phần điều tiết, phân bổ nguồn nước đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, sản xuất.
Sở Xây dựng hướng dẫn các đơn vị cấp nước thuộc phạm vi quản lý xây dựng, cập nhật và tổ chức thực hiện phương án cấp nước an toàn theo các tình huống nguồn nước, tính đến trường hợp bất lợi nhất do tác động của El Nino; đặc biệt đối với công trình lấy nước trực tiếp từ sông, suối không có hồ điều tiết và công trình phụ thuộc hồ chứa thượng lưu. Xác định nguồn cấp thay thế, khả năng dự trữ, cấp nước lưu động, cấp nước theo khu vực và biện pháp bảo đảm cấp nước liên tục cho các đối tượng ưu tiên. Rà soát khả năng kết nối các hệ thống cấp nước, sửa chữa điểm rò rỉ, giảm thất thoát nước sạch; bảo dưỡng công trình thu nước, thiết bị xử lý và mạng lưới cấp nước.
Sở Công Thương chỉ đạo các đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa thủy điện xây dựng phương án sản xuất điện phù hợp với dự báo nguồn nước cuối năm 2026, đầu năm 2027; phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường, chính quyền vùng hạ du và đơn vị cấp nước điều tiết, sử dụng nước hợp lý, giảm tác động đến cấp nước sinh hoạt, sản xuất và môi trường vùng hạ du. Thực hiện nghiêm quy trình vận hành, chế độ quan trắc, cung cấp thông tin và thông báo kế hoạch xả nước, phát điện cho các đơn vị liên quan.
Phối hợp với đơn vị điện lực bảo đảm điện cho công trình cấp nước, trạm bơm tưới và bơm chống hạn; chuẩn bị phương án cấp điện phục vụ các nhiệm vụ ứng phó khẩn cấp. Hướng dẫn cơ sở sản xuất công nghiệp sử dụng nước tiết kiệm, tăng khả năng tuần hoàn, tái sử dụng nước phù hợp yêu cầu kỹ thuật; phối hợp điều chỉnh nhu cầu sử dụng nước khi nguồn nước thiếu hụt.
Tại các địa phương, rà soát hiện trạng nguồn nước, công trình thủy lợi, cấp nước trên địa bàn; xác định cụ thể thôn, khu dân cư, số hộ, số người và diện tích sản xuất có nguy cơ thiếu nước. Xây dựng phương án ứng phó theo từng mức độ, giao rõ đầu mối phụ trách, thời điểm thực hiện, nguồn lực và chế độ báo cáo; ưu tiên khu vực thường xuyên thiếu nước, vùng núi đá, biên giới, công trình cấp nước tự chảy phụ thuộc nguồn sinh thủy nhỏ.
Tổ chức kiểm kê, tính toán cân bằng nước trước khi bố trí sản xuất; công khai khả năng cấp nước, lịch tưới; hướng dẫn người dân chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, điều chỉnh lịch thời vụ phù hợp tại những khu vực dự báo có nguy cơ thiếu nước. Huy động tổ chức thủy lợi cơ sở và người dân nạo vét, sửa chữa kênh mương, cửa lấy nước, xử lý rò rỉ, bảo vệ công trình và nguồn nước; không tự ý đắp đập, ngăn dòng gây mất an toàn hoặc ảnh hưởng cấp nước hạ du. Hướng dẫn hộ gia đình thu gom, tích trữ và xử lý nước an toàn; chủ động huy động nguồn lực tại chỗ, tổ chức cấp nước khẩn cấp khi cần thiết, không để người dân thiếu nước sinh hoạt mà không được hỗ trợ kịp thời.
Công ty TNHH MTV khai thác công trình thủy lợi Lạng Sơn Thường xuyên cập nhật mực nước, dung tích, lưu lượng, lượng nước có thể khai thác, nhu cầu và lịch cấp nước các công trình thủy lợi; rà soát, đánh giá khả năng cấp nước, xây dựng và cập nhật phương án vận hành phù hợp với diễn biến và nhu cầu sử dụng nước trong mùa khô năm 2026-2027.
Chủ động phối hợp với các địa phương liên quan thống nhất kế hoạch phân phối nước; kiểm tra, bảo dưỡng công trình, thiết bị, nạo vét cửa lấy nước, sửa chữa kênh mương và đường ống, giảm thất thoát; chuẩn bị bơm dã chiến và nguồn cấp nước thay thế phù hợp. Thực hiện nghiêm quy trình vận hành, thông báo kịp thời nội dung thay đổi kế hoạch cấp nước, cung cấp số liệu cho cơ quan quản lý; ưu tiên nước sinh hoạt khi nguồn nước thiếu hụt./.
Thanh Nga