Quy trình kiểm định khí thải khắt khe: Xe mới cũng có thể 'trượt' đăng kiểm

Các cơ sở đăng kiểm trên toàn quốc chính thức kiểm tra khí thải xe cơ giới theo quy trình, phương pháp mới trong đăng kiểm phương tiện - Ảnh: Báo Xây dựng

Từ ngày 1/3/2026, lộ trình siết chặt kiểm định khí thải theo Quyết định 43/2025/QĐ-TTg chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước chuyển đáng chú ý trong quản lý phương tiện cơ giới đang lưu hành. Những ngày đầu triển khai, dư luận phản ánh việc một số chủ xe phải ký biên bản cam kết trước khi đo khí thải, đặc biệt với xe diesel.

Quy trình kiểm định theo phương pháp mới

Theo ông Nguyễn Tô An, Phó Cục trưởng Cục Đăng kiểm Việt Nam, quy chuẩn mới chia kết quả đo khí thải thành 5 mức (từ mức 1 đến mức 5), áp dụng theo năm sản xuất và có lộ trình riêng đối với Hà Nội, TP.HCM. Quy trình đo được thực hiện theo các tiêu chuẩn quốc gia tương ứng với từng loại động cơ (cháy do nén hay cháy cưỡng bức).

Với xe lắp động cơ diesel, việc đo khí thải phải thực hiện theo "chu trình gia tốc tự do", nghĩa là đăng kiểm viên đạp bàn ga nhanh hết hành trình để động cơ đạt số vòng quay lớn nhất theo thiết kế của nhà sản xuất. Đây là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm kết quả đo đúng quy định.

Tuy nhiên, thực tế nhiều xe đã qua sử dụng, không được bảo dưỡng đúng khuyến cáo, thậm chí bộ điều tốc (bộ phận có chức năng khống chế vòng quay tối đa) bị lỗi hoặc hư hỏng. Khi đó, vòng quay thực tế của động cơ có thể vượt quá giá trị thiết kế, tiềm ẩn nguy cơ hỏng hóc như gãy tay biên, vỡ nắp xi lanh…

"Việc yêu cầu ký cam kết chỉ là giải pháp tạm thời, áp dụng duy nhất với trường hợp nghi ngờ số vòng quay thực tế có thể vượt quá giới hạn thiết kế, trong khi cơ sở đăng kiểm chưa có đủ dữ liệu đối chiếu từ nhà sản xuất", ông An nhấn mạnh.

Cụ thể, trước khi đo khí thải, đăng kiểm viên phải kiểm tra các điều kiện kỹ thuật như mức dầu bôi trơn, nhiệt độ dầu tối thiểu 60°C, không có tiếng gõ lạ, không tắc nghẽn hay hiện tượng tăng tốc mất kiểm soát… Nếu phát hiện bất thường, việc đo sẽ dừng lại để chủ xe đưa phương tiện đi bảo dưỡng.

Trường hợp kim vòng tua máy chạm "vùng đỏ" – vùng cảnh báo nguy hiểm do nhà sản xuất hiển thị trên bảng đồng hồ sẽ được xử lý theo ba tình huống: Nếu xác định không vượt quá vòng quay tối đa theo thiết kế, vẫn tiến hành đo. Nếu chưa có căn cứ xác định giới hạn thiết kế, đăng kiểm viên phải giải thích rõ để chủ xe đưa xe đi kiểm tra, điều chỉnh bộ điều tốc. Nếu chủ xe vẫn đề nghị kiểm định, khi đó mới yêu cầu ký cam kết.

Nếu có căn cứ cho thấy vòng quay thực tế vượt quá thiết kế, cơ sở đăng kiểm sẽ từ chối đo khí thải, kể cả khi chủ xe đồng ý ký cam kết.

Trao đổi về điểm mới trong quy trình kiểm định, ông Nguyễn Tô An cho biết: Việc kiểm tra khí thải đối với xe sử dụng động cơ diesel hiện được thực hiện nghiêm ngặt hơn, đặc biệt ở chỉ tiêu đo "độ khói". Độ khói là thông số phản ánh trực tiếp lượng bụi mịn (PM) và muội than - hai thành phần phát thải đặc trưng của động cơ diesel.

Đây cũng là tác nhân chính gây mù quang hóa và các bệnh về hô hấp tại các đô thị lớn. Vì vậy, việc siết chặt chỉ số này theo các mức từ 1 đến 5 giúp loại bỏ những phương tiện xả khói đen, thường được gọi là "xe mù", đồng thời buộc hệ thống nhiên liệu và bộ tăng áp phải vận hành ở trạng thái tối ưu.

Nếu như trước đây chỉ kiểm tra đo ở tốc độ không tải thấp thì nay có thêm bước đo ở tốc độ không tải cao; với ô tô sử dụng động cơ dầu yêu cầu đạp ga hết hành trình để ghi nhận mức khí thải đạt được. Điều này cũng phù hợp với phương tiện thực tế khi lưu thông trên đường (tham gia giao thông có tải) - Ảnh: Báo Xây dựng

Điểm đáng chú ý nhất trong quy trình mới là áp dụng nghiêm ngặt phương pháp "gia tốc tự do" theo chu trình 4 bước dứt khoát. 

Thay vì đo ở trạng thái tĩnh, đăng kiểm viên sẽ đạp bàn đạp ga nhanh, hết hành trình trong thời gian không quá 1 giây để đưa động cơ lên tốc độ không tải lớn nhất. Phương pháp này cho phép đánh giá chính xác lượng phát thải khi động cơ hoạt động ở điều kiện cấp nhiên liệu tối đa.

Phép thử gia tốc tự do là phương pháp khoa học đã được quốc tế công nhận, hiện được hơn 70 quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng, bao gồm toàn bộ Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và phần lớn các nước ASEAN. Thử nghiệm chỉ kéo dài vài giây, động cơ không chịu tải và tốc độ cực đại thực chất đã được nhà sản xuất thiết kế sẵn. Nếu thực hiện đúng quy trình động cơ đủ nhiệt, chu trình ngắn, số lần thử hạn chế - sẽ không gây hư hỏng.

Xe mới cũng có thể "trượt" đăng kiểm

Một điểm đáng lưu ý trong lộ trình mới là tiêu chuẩn khí thải được phân theo năm sản xuất. Xe đời càng mới phải đáp ứng mức khí thải càng cao, tương đương các chuẩn Euro 3, Euro 4 và tiến tới Euro 5 theo từng giai đoạn. Tại Hà Nội và TP.HCM, ngưỡng áp dụng còn nghiêm ngặt hơn so với mặt bằng chung cả nước.

Việc kiểm định khí thải được thực hiện đồng bộ trong tổng thể kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường tại các trung tâm do Cục Đăng kiểm Việt Nam quản lý. Với xe xăng, chỉ số được đo là nồng độ CO và HC; với xe diesel là độ khói. Khi vượt ngưỡng giới hạn, phương tiện sẽ bị đánh giá "không đạt" hạng mục môi trường và buộc phải khắc phục trước khi quay lại kiểm định.

Điều này đồng nghĩa, "tuổi đời" không còn là yếu tố bảo chứng tuyệt đối. Hai chiếc xe cùng sản xuất giai đoạn 2018–2022 nhưng tình trạng kỹ thuật khác nhau có thể cho kết quả kiểm định trái ngược. Xe cũ hơn nhưng được bảo dưỡng tốt vẫn có thể đạt chuẩn, trong khi xe đời mới nhưng lơ là bảo trì hoàn toàn có nguy cơ trượt đăng kiểm.

Thực tế vận hành cho thấy chất lượng khí thải phụ thuộc lớn vào tình trạng bảo dưỡng định kỳ. Với xe xăng, bu-gi mòn, lọc gió bẩn, kim phun nghẹt, cảm biến ô-xy sai lệch hay bộ xúc tác xuống cấp đều làm quá trình đốt cháy nhiên liệu không tối ưu, khiến nồng độ CO và HC tăng cao.

Trong khi đó, với xe diesel, kim phun mòn, hệ thống tuần hoàn khí thải EGR hoặc bộ lọc hạt diesel (DPF) hoạt động kém hiệu quả sẽ làm gia tăng khói đen và bụi mịn. Đặc biệt, thói quen chạy quãng ngắn trong đô thị khiến DPF khó tái sinh hoàn toàn, lâu dần làm tăng nguy cơ không đạt chuẩn khí thải.

Làm rõ quy trình "đạp hết chân ga"

Trước băn khoăn của nhiều chủ xe rằng việc "đạp hết chân ga" khi kiểm tra khí thải có thể gây hư hỏng động cơ ô tô, lãnh đạo Cục Đăng kiểm Việt Nam khuyến cáo chủ xe nên chủ động bảo dưỡng, sửa chữa ô tô trong quá trình sử dụng và trước khi đưa xe đi đăng kiểm.

Đồng thời cho biết: Việc kiểm tra chỉ kéo dài vài giây, động cơ không chịu tải và tốc độ cực đại thực chất là tốc độ giới hạn do nhà sản xuất thiết kế sẵn. Khi thực hiện đúng quy trình (động cơ đủ nhiệt, chu trình ngắn, số lần thử hạn chế), việc kiểm định khí thải không gây hư hỏng động cơ.

Quy trình đo khí thải ô tô sử dụng động cơ diesel thực hiện đầy đủ 4 bước:

Bước 1: Ổn định tốc độ không tải nhỏ nhất. Động cơ hoạt động ổn định ở tốc độ không tải nhỏ nhất (số vòng quay không tải của động cơ không được lớn hơn 1.000 vòng/phút. Trường hợp lớn hơn 1.000 vòng/phút thì theo quy định của nhà sản xuất).

Bước 2: Lắp đặt đầu lấy mẫu khí thải vào ống xả, bảo đảm đầu lấy mẫu kín khít, không rò rỉ. Sau đó, lắp đặt và kiểm tra cảm biến đo tốc độ động cơ, bảo đảm tín hiệu đo ổn định.

Bước 3: Đạp ga hết hành trình bàn đạp ga nhanh chóng và liên tục (trong thời gian không quá 1 giây) để đạt được mức cấp nhiên liệu tối đa của bơm cao áp (đạt tốc độ lớn nhất của động cơ) trước khi nhả bàn đạp ga. Đối với trường hợp xe bị hạn chế tốc độ động cơ khi không tải theo thiết kế của nhà sản xuất xe thì động cơ phải đạt đến tốc độ hạn chế theo công bố của nhà sản xuất.

Cục Đăng kiểm Việt Nam cũng lưu ý đối với xe ô tô chở người từ 9 chỗ trở lên (không kể chỗ của người lái xe), ô tô tải có khối lượng toàn bộ từ 3.500kg trở lên, thời gian từ khi bắt đầu đạp ga đến khi nhả ga không được nhỏ hơn 2 giây.

Sau khi đạt tốc độ ngắt nhiên liệu theo quy định, phải nhả hoàn toàn bàn đạp ga. Động cơ phải tự giảm tốc độ, trở về tốc độ không tải nhỏ nhất (tốc độ động cơ cầm chừng) trước khi thực hiện chu trình tiếp theo. Thiết bị đo phải giám sát toàn bộ chu trình đo và ghi nhận giá trị độ khói cực đại (đỉnh khói) của chu trình đo.

Bước 4: Thực hiện bước 3 đến khi có 3 lần đo hợp lệ liên tiếp có hiệu số giữa giá trị đo lớn nhất và nhỏ nhất ≤ 10% HSU.

Từng lần đo phải ghi nhận được các giá trị của: %HSU, tốc độ động cơ cầm chừng, tốc độ động cơ lớn nhất, thời gian tăng tốc, thời gian duy trì. Kết quả khí thải được ghi nhận và sử dụng để kết luận về mức khí thải là kết quả trung bình của 3 lần đo hợp lệ liên tiếp có hiệu số giữa giá trị đo lớn nhất và nhỏ nhất ≤ 10% HSU.

Được biết, trước khi thực hiện phép đo gia tốc tự do, theo hướng dẫn của Cục Đăng kiểm Việt Nam, các đăng kiểm viên sẽ thực hiện kiểm tra an toàn theo trình tự ở chế độ tốc độ nhỏ nhất đến chế độ tốc độ cao. Đồng thời, làm sạch hệ thống dẫn khí thải.

Trong bối cảnh thiết bị đo tại các trung tâm đăng kiểm ngày càng chính xác, những sai lệch nhỏ trước đây có thể bị bỏ qua thì nay đều được ghi nhận đầy đủ. Chỉ cần một hạng mục vận hành không tối ưu cũng đủ khiến kết quả bị đánh giá "không đạt".

Ở góc độ kinh tế, chi phí bảo dưỡng định kỳ thường thấp hơn nhiều so với chi phí sửa chữa phát sinh khi xe trượt đăng kiểm và phải quay lại nhiều lần. Chưa kể, nếu giấy chứng nhận kiểm định hết hạn mà phương tiện chưa đạt yêu cầu, chủ xe còn đối mặt nguy cơ bị xử phạt khi tham gia giao thông.

Do đó, các chuyên gia khuyến nghị trước kỳ đăng kiểm khoảng 1–2 tuần, chủ xe nên kiểm tra tổng thể động cơ và hệ thống xử lý khí thải. Những hạng mục cơ bản như thay lọc gió, vệ sinh kim phun và họng ga, kiểm tra cảm biến ô-xy, đảm bảo động cơ đạt nhiệt độ làm việc tiêu chuẩn trước khi đo là cần thiết. Với xe diesel, cần đặc biệt quan tâm đến EGR, DPF và sử dụng nhiên liệu đạt chất lượng.

Bên cạnh đó, việc can thiệp trái phép vào hệ thống xả, tháo bỏ bộ xử lý khí thải hoặc "độ" lại phần mềm điều khiển động cơ là những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc không đạt chuẩn môi trường.

Phan Trang