Công viên địa chất là không gian lưu giữ những giá trị đặc biệt về địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và văn hóa, đồng thời có tiềm năng lớn để phát triển du lịch, giáo dục và nghiên cứu. Tuy nhiên, các điểm di sản có thể chịu tác động từ thiên tai, biến đổi khí hậu, hoạt động xây dựng, khai thác tài nguyên và lượng khách du lịch gia tăng.
Vì vậy, chủ động phòng ngừa rủi ro cần được xem là nhiệm vụ thường xuyên trong công tác quản lý và bảo tồn. Các địa phương cần rà soát, đánh giá mức độ dễ tổn thương của từng điểm di sản, xây dựng phương án bảo vệ phù hợp với điều kiện thực tế. Công tác kiểm tra, giám sát cần được tăng cường nhằm kịp thời phát hiện những dấu hiệu xuống cấp, xâm hại hoặc nguy cơ mất an toàn. Sở hữu hệ thống karst trải qua nhiều giai đoạn tiến hóa, Công viên địa chất (CVĐC) Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng (tỉnh Cao Bằng) được ví như “bảo tàng ngoài trời” về tiến hóa karst nhiệt đới ẩm.
Cụ thể, CVĐC Non nước Cao Bằng được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu sau kỳ tái thẩm định lần 2, là minh chứng cho những nỗ lực của địa phương trong công tác bảo tồn và phát huy các loại hình di sản.
Trải dài trên diện tích 4.000 km², CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng hội tụ gần như trọn vẹn vẻ đẹp hoang sơ, kỳ vĩ: Núi đá vôi trùng điệp, hang động huyền ảo, thác Bản Giốc hùng vĩ, hồ Thang Hen xanh thẳm, làng đá Khuổi Ky cổ kính, di tích Pác Bó thiêng liêng…
Với những giá trị đặc biệt về địa chất, địa mạo tạo nên cảnh quan độc đáo, mở ra nhiều tiềm năng phát triển du lịch, kinh tế địa phương. Tuy nhiên, đặc điểm địa chất, địa hình này cũng khiến khu vực tiềm ẩn nhiều dạng tai biến, đòi hỏi chủ động nhận diện, phòng ngừa và ứng phó, nhất là trước những diễn biến thời tiết cực đoan.
Điểm đặc sắc của karst Cao Bằng là thể hiện tương đối đầy đủ các giai đoạn phát triển. Ở những khu vực karst trẻ, địa hình thường cao, phân cắt mạnh, với nhiều vách đá, hang đứng, hố sụt; trong khi karst trưởng thành và già hình thành các cụm đỉnh - lũng, thung lũng, cánh đồng karst, hồ và hệ thống sông ngầm. Theo lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu ứng dụng địa chất, di sản và môi trường, Chuyên gia tư vấn của Mạng lưới CVĐC Việt Nam, Cao Bằng có một hệ thống karst rất đặc sắc, thể hiện khá rõ quá trình tiến hóa lâu dài của địa hình đá vôi.
Giá trị cảnh quan tại CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Điều đáng chú ý là những yếu tố tạo nên giá trị riêng của karst Cao Bằng cũng khiến địa hình ở đây có tính nhạy cảm nhất định trước các tác động của tự nhiên, đặc biệt là mưa lớn. Bên cạnh việc khai thác các giá trị về cảnh quan, khoa học và du lịch, cần hiểu rõ đặc điểm địa chất, địa hình từng khu vực để chủ động nhận diện và phòng ngừa nguy cơ. Từ đặc điểm địa hình, các dạng tai biến tại Cao Bằng có sự khác nhau giữa từng khu vực.
Ở vùng núi cao, địa hình dốc, đá bị nứt vỡ, phong hóa mạnh có thể làm gia tăng nguy cơ đá rơi, đổ lở, trượt lở đất đá. Các thung lũng hẹp, khe tụ thủy cũng là nơi dễ phát sinh lũ quét, lũ bùn đá khi xuất hiện mưa lớn hoặc mưa kéo dài. Trong vùng karst, nguy cơ còn gắn với sự vận động phức tạp của nước mặt và nước ngầm. Nước có thể nhanh chóng thấm qua các khe nứt, phễu karst, hang ngầm rồi xuất lộ ở vị trí khác.
Tại những khu vực có thung lũng kín, cánh đồng karst, khả năng tiêu thoát nước phụ thuộc nhiều vào hệ thống hang ngầm, vì vậy có thể xuất hiện ngập nhanh, ngập kéo dài hoặc biến động dòng chảy. Quá trình rửa trôi vật liệu vào các khoảng rỗng dưới lòng đất cũng có thể làm phát sinh sụt lún, hình thành hố sụt. Không chỉ yếu tố tự nhiên, tác động của con người có thể làm gia tăng mức độ rủi ro.
Việc mở đường, cắt taluy, san gạt chân sườn, xây dựng tại khu vực không phù hợp, phá rừng hoặc làm thay đổi dòng chảy tự nhiên đều có thể phá vỡ trạng thái cân bằng của sườn dốc và hệ thống karst. Thực tế những năm gần đây cho thấy các nguy cơ này không chỉ tồn tại trên bản đồ.
Ghi nhận các vụ trượt lở tại Ca Thành năm 2023, Lũng Lỳ - Lũng Súng năm 2024, sụt lún, nứt và trượt lở tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Rừng Trần Hưng Đạo năm 2025; năm 2026 tiếp tục xuất hiện các hố sụt karst tại Trường Hà và điểm đá rơi tại Vân Trình. Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý hậu quả sau sự cố mà quan trọng hơn là nhận diện nguy cơ từ sớm, nâng cao năng lực ứng phó ngay tại cộng đồng.
Đây là một trong những nội dung được Ban Quản lý CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng chú trọng thông qua các chương trình tập huấn nâng cao nhận thức về thiên tai, biến đổi khí hậu trong khu vực CVĐC. Lãnh đạo Ban Quản lý CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng cho biết, nâng cao nhận thức phải gắn với khả năng thực hành.
Triển khai các giải pháp đồng bộ góp phần bảo tồn hiệu quả giá trị tự nhiên của CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Người dân, cán bộ cơ sở và những người làm du lịch cần biết khu vực mình đang ở có nguy cơ gì, dấu hiệu nào cần cảnh báo và khi có tình huống phải hành động như thế nào. Khảo sát thực địa giúp học viên trực tiếp nhận diện các điểm xung yếu, từ đó chủ động hơn trong phòng ngừa và ứng phó. Cùng với nâng cao năng lực cộng đồng, việc xây dựng cơ sở dữ liệu, tăng cường quan trắc và cảnh báo cũng cần được chú trọng.
Thông tin về địa chất, địa hình, thủy văn, các điểm di sản, khu dân cư, tuyến giao thông và những sự kiện tai biến từng xảy ra cần được cập nhật, kết hợp với theo dõi lượng mưa, mực nước, biến dạng địa hình và thông tin từ cộng đồng, từ đó góp phần nâng cao khả năng cảnh báo.
CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có nhiều giá trị về địa chất. Theo đánh giá các nhà khoa học, hiện đã phát hiện trên 130 điểm di sản địa chất độc đáo. Thêm vào đó là rất nhiều kiểu loại di sản địa chất khác như các hóa thạch cổ sinh, ranh giới giữa các phân vị địa chất, đứt gãy, các loại hình khoáng sản..., tất cả cùng minh chứng cho lịch sử phát triển địa chất phức tạp, kéo dài đến hơn 500 triệu năm ở vùng đất này.
Cùng đó là những giá trị đa dạng sinh học, các hệ sinh thái, giống loài động thực vật đặc hữu, nhiều loài có tên trong sách Đỏ Việt Nam như: nghiến, bách vàng, hoàng liên chân gà, vượn cao vít, khỉ mặt đỏ… Đây còn là vùng đất giàu trầm tích lịch sử-văn hóa với hơn 215 di tích được xếp hạng, trong đó có 3 Khu di tích quốc gia đặc biệt, đó là: Khu Di tích Quốc gia Đặc biệt Pác Bó - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước năm 1941 lãnh đạo phong trào cách mạng Việt Nam sau hơn 30 năm bôn ba ở nước ngoài; Khu Di tích Quốc gia Đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo - nơi năm 1944 Đại tướng Võ Nguyên Giáp thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam ngày nay; Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950…
Với những giá trị ấy, trong thời gian tới, tỉnh Cao Bằng sẽ tiếp tục tập trung triển khai các nhiệm vụ đối với công viên. Trong đó, trọng tâm là tăng cường công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững../.
Hoa Mai