Chuyển từ ‘xử lý khi thiếu nước’ sang ‘chuẩn bị trước nguy cơ thiếu nước’

Theo các chuyên gia, những thay đổi của khí hậu đang tác động ngày càng rõ đến chu trình nước trên phạm vi toàn cầu. Theo các kịch bản, đến cuối thế kỷ này, nhiệt độ Trái đất có thể tăng 2-4 độ C; tổng lượng mưa và lượng mưa cực đoan tại một số khu vực có thể tăng 40-60%; mực nước biển có thể dâng khoảng 50-60 cm. Những biến động này không diễn ra riêng lẻ mà đồng thời tác động đến quá trình hình thành, tích trữ, phân phối và tiêu thoát nước.

Tại Việt Nam, thách thức càng lớn khi nguồn nước phân bố không đồng đều giữa các vùng và các mùa, đồng thời phụ thuộc đáng kể vào nguồn nước từ ngoài lãnh thổ. Mỗi lưu vực lại có điều kiện khác nhau về lượng mưa, dòng chảy, hồ chứa và khả năng điều tiết, nên mức độ chịu tác động cũng không giống nhau. Đơn cử, lưu vực sông Hồng có hệ thống hồ chứa tương đối hoàn chỉnh, tạo điều kiện chủ động hơn trong điều tiết nguồn nước. Trong khi đó, khu vực đồng bằng sông Cửu Long phụ thuộc lớn vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mekong. Đáng chú ý, lượng mưa mùa khô chỉ chiếm khoảng 28% tổng lượng mưa năm, khiến nguy cơ thiếu nước gia tăng trong những tháng ít mưa.

Sẵn sàng các phương án ứng phó hiệu quả nguy cơ thiếu nước sản xuất. Ảnh minh họa.

Trong bối cảnh đó, yếu tố xuyên biên giới càng làm bài toán nguồn nước trở nên phức tạp. Khoảng 60% lượng nước mặt của Việt Nam có nguồn gốc từ ngoài lãnh thổ. Khi biến đổi khí hậu làm thay đổi chế độ mưa, dòng chảy hoặc gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan ở thượng nguồn, những biến động này có thể nhanh chóng tác động đến nguồn nước trong nước.

Từ các kịch bản biến đổi khí hậu năm 2026, 3 nhóm tác động lớn đối với nguồn nước được xác định, gồm: Hạn hán gia tăng, mưa cực đoan và nước biển dâng. Mỗi rủi ro có biểu hiện khác nhau, song đều đòi hỏi một cách tiếp cận chung: dự báo sớm, chuẩn bị trước và chủ động phân bổ nguồn nước. Theo các chuyên gia, trong 3 nhóm tác động, hạn hán là rủi ro có thể kéo dài và trực tiếp làm suy giảm khả năng cung cấp nước cho nhiều ngành, nhiều địa phương.

Đáng chú ý, theo kịch bản biến đổi khí hậu, đến cuối thế kỷ này, số tháng hạn có thể tăng 20-40% tại nhiều khu vực, tập trung rõ ở miền Trung. Riêng Bắc Trung Bộ, cường độ hạn có thể tăng trên 50%. Khi nhiệt độ tăng, bốc hơi mạnh trong khi lượng mưa thiếu hụt kéo dài, dòng chảy trên sông, lượng nước về hồ chứa và nguồn nước tại chỗ đều có nguy cơ suy giảm. Trong khi đó, nhu cầu nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và các hoạt động kinh tế vẫn tiếp tục tăng.

Sự chênh lệch giữa nguồn cung và nhu cầu khiến áp lực phân bổ nước ngày càng lớn, nhất là trong mùa cạn. Nếu chỉ chờ đến khi hồ chứa xuống thấp, dòng chảy suy giảm hoặc xảy ra thiếu nước mới triển khai giải pháp, dư địa ứng phó sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Từ thực tế đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ xử lý khi thiếu nước sang chuẩn bị trước nguy cơ thiếu nước, việc dự báo và xây dựng phương án phân bổ cần được thực hiện sớm, dựa trên diễn biến nguồn nước của từng lưu vực. Cơ quan chuyên môn đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm. Theo đó, cần xây dựng kịch bản nguồn nước và phương án phân bổ phù hợp với từng lưu vực, từng thời kỳ. Trên cơ sở đó, đánh giá mức độ khan hiếm trong mùa cạn để chủ động tích trữ, kết nối và điều hòa giữa các nguồn nước.

Cùng với nguồn nước mặt, nước dưới đất cũng cần được tính đến như một nguồn dự phòng. Việc xác định trữ lượng và ngưỡng khai thác an toàn sẽ giúp chủ động nguồn bổ sung khi xảy ra thiếu nước, đồng thời hạn chế nguy cơ khai thác quá mức. Mặt khác, tiết kiệm nước, giảm thất thoát và tăng tái sử dụng phải trở thành một phần của phương án bảo đảm an ninh nguồn nước. Khi nguồn cung biến động khó lường, giảm nhu cầu sử dụng không cần thiết cũng chính là một giải pháp gia tăng khả năng chống chịu…/.

HẢI YẾN