Phát triển đồng bộ hạ tầng thủy lợi, tiêu thoát nước, chống ngập úng đô thị

TP. HCM nằm ở hạ du các lưu vực sông Đồng Nai, Sài Gòn và Vàm Cỏ, đồng thời chịu tác động từ biển. Với không gian đô thị đã mở rộng, mưa tại chỗ, nước từ thượng nguồn, triều, địa hình và quá trình xây dựng có thể cùng ảnh hưởng tới một lưu vực. Tình trạng ngập lụt sau những trận mưa tại nhiều khu vực trên địa bàn thành phố đang cho thấy sức ép mà hệ thống thoát nước của thành phố phải gánh trong thời gian ngắn.

Đáng chú ý, cơn mưa chiều 4/10 tiếp tục gây ngập hàng loạt tuyến đường ở TP. HCM như Mã Lò (phường Bình Trị Đông), Tỉnh lộ 10, Tên Lửa (phường An Lạc), đường Nguyễn Văn Khối (phường Thông Tây Hội), người dân phải vật lộn với dòng nước để về nhà. Tình trạng ngập úng tái diễn tại nhiều tuyến đường ở TP. HCM trong tuần qua, mà đỉnh điểm là trận ngập tối 30/9.

Tại đường Phan Huy Ích đoạn qua phường Tân Sơn, có vị trí ngập nặng gần 1m, giao thông trên đường gần như tê liệt, hàng loạt xe chết máy, người dân phải vật vã dẫn xe, lội nước qua đoạn ngập. Chị Ngọc Ánh (36 tuổi) làm việc trên đường Phan Huy Ích cho biết hai ngày liên tiếp 30/9 và 1/10 thay vì tan làm về nhà lúc 17 giờ như mọi khi, thì trong hai hôm đó chị về tới nhà ở khu dân cư Vĩnh Lộc (phường Bình Tân) lúc 11 rưỡi đêm. 

Còn đối với anh Nguyễn Trọng Hưng (xã Bà Điểm) vẫn còn ám ảnh cảnh ngập vào tối 30/9, khi anh phải chờ hơn 6 tiếng đồng hồ chờ xe cứu hộ. Xe tải chở hàng bị chết máy trong lúc đi ngang qua đường Phan Huy Ích rồi kẹt lại ở tuyến đường này trong nhiều giờ. 

Mưa lớn đúng vào giờ tan tầm khiến nhiều tuyến đường trung tâm thành phố ngập sâu (Ảnh: TP). 

Thống kê từ Sở Xây dựng TP. HCM cho thấy, toàn thành phố hiện còn 50 vị trí ngập nặng, gồm 34 vị trí tại khu vực TP. HCM cũ, 9 vị trí tại khu vực Bình Dương cũ và 7 vị trí tại khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Theo Sở Xây dựng, sau sáp nhập, địa hình và chế độ thủy văn của thành phố rất khác nhau giữa khu vực thượng nguồn, vùng đô thị thấp và khu vực cửa biển. Tình trạng ngập chịu tác động đồng thời của nhiều yếu tố như mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng và sụt lún nền đất. Trong khi đó, một số quy hoạch, thông số thiết kế trước đây không còn phù hợp; hệ thống cống, kênh rạch, cửa xả, trạm bơm chưa đồng bộ và không gian dành cho thoát nước còn hạn chế. 

Trước tình hình trên, kế hoạch giải quyết tình trạng ngập nước giai đoạn 2026 - 2030 ngay lập tức được thành phố ban hành. UBND TP.HCM đặt mục tiêu cơ bản giải quyết các vị trí ngập nước, trước hết tập trung khu vực trung tâm, nơi dân cư tập trung đông, khu công nghiệp và các đường giao thông chính. Nhiệm vụ quan trọng được thành phố đẩy mạnh triển khai là kết hợp đồng thời giải pháp về hạ tầng thủy lợi và hạ tầng thoát nước đô thị. 

Trong giai đoạn 2026-2027, đối với công tác thủy lợi, TP. HCM xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng với Tây Ninh, Đồng Nai về vận hành hồ chứa thượng nguồn, cung cấp dữ liệu thủy văn và điều tiết dòng chảy, bảo đảm sự thống nhất theo lưu vực và hạn chế áp lực tại hạ lưu TP. HCM. Tổ chức vận hành điều tiết tích, xả lũ của các hồ chứa thượng nguồn lưu vực sông Sài Gòn, Đồng Nai (hồ Dầu Tiếng, hồ Trị An) và các hồ chứa trên địa bàn Thành phố nhằm đảm bảo an toàn công trình, chủ động giảm lũ cho hạ du tránh tổ hợp bất lợi do triều cường, mưa lớn kết hợp xả lũ và nhiệm vụ cấp nước, phát điện của các hồ theo quy định.

Rà soát, đề xuất các giải pháp công trình nhằm khép kín phạm vi lưu vực bảo vệ của các cống kiểm soát triều thuộc Dự án 1547 (giai đoạn 1 – 570km2 ) đảm bảo phòng, chống triều cường, ngập nước, bảo vệ an toàn cho khu vực TP. HCM cũ. Trong đó, cần sớm hoàn thiện các đoạn đê bao xung yếu tại quận 7, Nhà Bè và Thủ Đức (cũ), nơi chịu ảnh hưởng trực tiếp của triều cường và nước biển dâng.  

Trong năm 2026-2027: Việc hoàn thành dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TP. HCM có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) trong phạm vi 570km và các công trình nhằm khép kín phạm vi lưu vực bảo vệ của các cống kiểm soát triều thuộc Dự án sẽ giải quyết 08 vị trí ngập do triều tại khu vực phía Nam và khu vực trung tâm thành phố (trước sáp nhập); có tác động hỗ trợ lớn đến việc tiêu thoát nước cho các khu vực khác thuộc khu vực bảo vệ của các cống kiểm soát triều. 

Đối với công tác thoát nước đô thị: TP. HCM tổ chức rà soát đánh giá hiện trạng hạ tầng thoát nước, phân tích nguyên nhân gốc rễ gây ngập, xây dựng mô hình quản lý lưu vực, đề xuất giải pháp tổng thể và xác định thứ tự ưu tiên đầu tư phù hợp với đặc điểm địa hình - thủy văn - khí hậu của rhành phố sau hợp nhất. Duy tu, sửa chữa các vị trí cống xuống cấp; nạo vét lòng cống, kênh rạch; lắp đặt và vận hành van ngăn triều tại các cửa xả; đấu nối cống, mở hướng thoát nước mới, đồng thời vận hành hiệu quả các trạm bơm hỗ trợ thoát nước và các cống kiểm soát triều lớn như Bình Lợi, Bình Triệu, Rạch Lăng, Bình Nhâm,…

Hoàn thiện các đoạn tuyến còn tồn đọng của các dự án kênh lớn như Xuyên Tâm, Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên, Văn Thánh, Kênh Đôi,… Danh mục dự án cần hoàn thành trong giai đoạn này gồm 54 dự án, tổng mức đầu tư hơn 69.348 tỷ đồng, giải quyết 33 vị trí ngập nặng.  

Các giải pháp tiếp tục triển khai đồng bộ, ưu tiên giải quyết các vị trí ngập nước, trước hết tập trung khu vực trung tâm, nơi dân cư tập trung đông, khu công nghiệp và các đường giao thông chính.  

Nếu giai đoạn 2026 - 2027 tập trung giải quyết các điểm ngập nặng, giai đoạn 2028 - 2030 được định hướng hoàn thiện mạng lưới chống ngập theo lưu vực. Thành phố đẩy nhanh tiến độ đầu tư các Dự án thủy lợi, kiểm soát triều, hạ tầng tiêu thoát nước theo các Phương án phát triển thủy lợi tích hợp trong quy hoạch tỉnh/thành đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt;  Xây dựng hồ điều tiết tại các khu đô thị và vùng trũng thấp để tích trữ, phân bố nguồn nước mưa tạm thời nhằm làm giảm lưu lượng nguồn nước mặt tập trung nhanh gây áp lực cho hệ thống thoát nước. Nâng cấp dung tích phòng lũ của các hồ chứa thượng nguồn nhằm cắt lũ, giảm lũ cho hạ du.

Giải quyết toàn bộ các vị trí ngập hiện hữu đã được thống kê, nhằm từng bước xóa bỏ các điểm ngập nặng, thông qua việc rà soát nguyên nhân theo từng lưu vực, phân loại mức độ ảnh hưởng và triển khai các biện pháp cải tạo phù hợp như mở rộng tiết diện cống, bổ sung miệng thu – hố ga, khơi thông dòng chảy và hoàn thiện các đoạn kết nối liên lưu vực để bảo đảm nước mưa được thu và thoát nhanh.

Triển khai khoảng 43 dự án về di dời nhà ở trên và ven kênh rạch, kết hợp cải tạo môi trường, nâng cao năng lực thoát nướcheo quy hoạch, phát triển không gian công cộng và khai thác quỹ đất dọc kênh rạch nhằm xây dựng đô thị xanh, bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Tiến hành rà soát toàn bộ các chi lưu thoát nước thuộc các trục tiêu chính nhằm nhận diện các đoạn có tiết diện nhỏ, các đoạn bị bồi lắng hoặc dòng chảy bị phân tán; từ đó đề xuất đầu tư cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng mới các chi lưu cần thiết để tăng cường kết nối thủy lực.

Hoàn thiện toàn bộ hệ thống công trình chống ngập theo quy hoạch 1547/QĐ-TTg bao gồm đê bao – cống kiểm soát triều – trạm bơm – cửa xả, bảo đảm sự liên thông toàn bộ mạng lưới. Giai đoạn 2028-2030: tập trung giải quyết các vị trí ngập còn lại. Danh mục dự án và tổng vốn đầu tư dự án hoàn thành trong giai đoạn này gồm 33 dự án.

Bên cạnh giải pháp công trình, TP. HCM đẩy mạnh triển khai hệ thống quản lý thoát nước thông minh ứng dụng dữ liệu thời gian thực về mưa – triều – mực nước – vận hành cống – van – trạm bơm, cho phép dự báo, mô phỏng các kịch bản mưa – triều – lũ lụt gây ngập và đưa ra quyết định vận hành nhanh chóng theo các tổ hợp mưa – triều – lũ lụt.

Số hóa quy trình vận hành, kết nối hạ tầng thoát nước, thủy lợi phục vụ cho công tác vận hành; Tăng cường hiệu quả điều hành, giám sát (Theo dõi tức thời tình hình hoạt động, vận hành và bảo trì các hệ thống hạ tầng kỹ thuật trên bản đồ số; giúp ra quyết định nhanh chóng và có cơ sở dữ liệu hỗ trợ; phát hiện và xử lý sớm các điểm nghẽn trong công tác chống ngập; Tăng khả năng hậu kiểm và đánh giá chất lượng công tác duy tu, thay vì chỉ phụ thuộc báo cáo giấy hoặc kiểm tra ngẫu nhiên).

Đồng thời, nâng cao ý thức cộng đồng và chế tài xả thải: tiếp tục thực hiện cuộc vận động "Người dân Thành phố không xả rác ra đường và kênh, rạch...". Chính quyền địa phương tăng cường vận động người dân tham gia bảo vệ hệ thống thoát nước, không lấp bít miệng thu, đồng thời kiểm tra và có biện pháp chế tài, xử lý nghiêm đối với trường hợp cố tình xả rác làm tắc nghẽn hệ thống./.

Khánh Linh