Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh trên toàn cầu, nhiều thành phố đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, giá nhà tăng cao, mở rộng đô thị thiếu kiểm soát và áp lực lên hạ tầng kỹ thuật.
Theo Chương trình Định cư Con người của Liên hợp quốc (UN-Habitat), đến năm 2050, khoảng 68% dân số thế giới sẽ sinh sống tại các khu vực đô thị. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về những mô hình phát triển đô thị vừa đáp ứng nhu cầu nhà ở, vừa bảo đảm khả năng tiếp cận giao thông, dịch vụ công và phát triển kinh tế.
Phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng đang trở thành xu hướng quy hoạch được nhiều quốc gia lựa chọn. TOD là mô hình phát triển đô thị tập trung quanh các điểm trung chuyển giao thông công cộng như nhà ga metro, bến xe buýt nhanh (BRT) hay các điểm kết nối đa phương tiện. Với bán kính phục vụ từ 400 – 800m tính từ điểm giao thông công cộng, mô hình TOD tạo ra các khu vực có mật độ cao, tích hợp nhiều chức năng như nhà ở, văn phòng, thương mại, dịch vụ công cộng… nhằm khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng, hạn chế phương tiện cá nhân, từ đó giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường.
Singapore được nhiều chuyên gia quy hoạch đánh giá là quốc gia triển khai TOD thành công nhất thế giới nhờ sự tích hợp chặt chẽ giữa quy hoạch sử dụng đất, phát triển giao thông công cộng và chính sách nhà ở. Ngay từ những năm 1970, quốc đảo này đã xác định hệ thống đường sắt đô thị MRT là trục xương sống định hình không gian phát triển đô thị. Các khu dân cư mới đều được quy hoạch quanh các nhà ga, bảo đảm người dân có thể tiếp cận giao thông công cộng trong khoảng cách đi bộ.
Phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng đang trở thành xu hướng quy hoạch được nhiều quốc gia lựa chọn (Ảnh minh họa).
Theo Cơ quan Tái phát triển Đô thị Singapore, quy hoạch sử dụng đất luôn được xây dựng đồng thời với quy hoạch giao thông. Nhà ở, trường học, trung tâm thương mại, công viên, bệnh viện và các công trình dịch vụ được bố trí tập trung quanh các đầu mối giao thông. Hiện khoảng 80% dân số Singapore sinh sống trong các khu nhà do Cơ quan Phát triển Nhà ở xây dựng, phần lớn nằm gần các ga MRT hoặc các tuyến xe buýt kết nối trực tiếp. Nhờ đó, tỷ lệ sử dụng giao thông công cộng luôn ở mức rất cao.
Tại Nhật Bản, các tập đoàn đường sắt tư nhân như Tokyu Corporation, Seibu Holdings hay Hankyu Hanshin Holdings không chỉ vận hành đường sắt mà còn trực tiếp tham gia phát triển đô thị. Tại Tokyo, nhà ga không đơn thuần là nơi đón trả khách mà trở thành trung tâm của cộng đồng. Mỗi ga tàu giống như một hạt nhân phát triển, nơi cư dân có thể làm việc, mua sắm, học tập và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong khoảng cách đi bộ. Từ đó, tỷ lệ sử dụng đường sắt và phương tiện công cộng tại Tokyo thuộc nhóm cao nhất thế giới, trong khi tỷ lệ sở hữu ôtô thấp hơn đáng kể so với nhiều đô thị có quy mô tương đương.
Hà Lan được đánh giá là một trong những nước triển khai thành công mô hình TOD theo hướng phát triển đô thị xanh và bền vững. Thay vì chỉ mở rộng hệ thống giao thông công cộng, Hà Lan xây dựng mạng lưới kết nối đồng bộ giữa đường sắt, tàu điện, xe buýt và các phương thức giao thông phi cơ giới như đi bộ, xe đạp.
Tại các đô thị lớn như Amsterdam, Rotterdam hay Utrecht, các khu dân cư mới thường được quy hoạch tập trung quanh các ga đường sắt và ga tàu điện. Người dân có thể dễ dàng tiếp cận nơi làm việc, trường học, bệnh viện hoặc trung tâm thương mại thông qua hệ thống giao thông công cộng kết hợp với mạng lưới đường dành riêng cho xe đạp và người đi bộ...
Theo đánh giá của các chuyên gia, các mô hình TOD thành công đều dựa trên một số nguyên tắc chung. Trong đó, giao thông công cộng phải giữ vai trò hạt nhân trong quy hoạch đô thị. Việc đầu tư đường sắt đô thị, metro hay xe buýt nhanh cần được triển khai đồng bộ với quy hoạch sử dụng đất, thay vì phát triển tách rời. TOD không chỉ nhằm phát triển nhà ở mà phải hình thành các khu đô thị đa chức năng, giúp người dân tiếp cận việc làm, giáo dục, y tế, thương mại và các dịch vụ công trong khoảng cách thuận tiện./.
Lê Hà