Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong nhiều năm, lợi thế cạnh tranh lớn nhất của nông sản nước ta nằm ở giá thành và sản lượng. Tuy nhiên, các thị trường nhập khẩu lớn đang ngày càng nâng cao tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu minh bạch phát thải carbon trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này khiến “giảm phát thải” trở thành điều kiện quan trọng để nông sản thuận lợi tiêu thụ tại nhiều thị trường trên thế giới.
Trước yêu cầu trên, Đề án "Sản xuất giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2050" được xem là bước ngoặt chiến lược trong tiến trình xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp và có trách nhiệm với toàn cầu. Ngành trồng trọt đặt mục tiêu đến năm 2035 sẽ góp phần giảm ít nhất 15% lượng phát thải khí nhà kính so với năm cơ sở 2020.
Tại địa phương, mỗi tỉnh, thành sẽ triển khai ít nhất 1-2 mô hình sản xuất trồng trọt giảm phát thải có thể nhân rộng, thí điểm tối thiểu 15 mô hình canh tác đủ điều kiện phát triển tín chỉ carbon. Hệ thống dữ liệu phát thải sẽ được đồng bộ với Hệ thống đăng ký quốc gia. Tầm nhìn tới năm 2050, 100% diện tích các loại cây trồng chủ lực áp dụng quy trình kỹ thuật canh tác theo hướng giảm phát thải. Ngoài ra, xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về phát thải trong trồng trọt, tích hợp với hệ thống giám sát quốc gia; xây dựng và phổ cập nhãn hiệu "Phát thải thấp" cho các ngành hàng nông sản chủ lực.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đến nay, đã có 22 tỉnh, thành phố ban hành kế hoạch hành động cấp tỉnh triển khai Đề án. Nhiều tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và địa phương cũng đăng ký tham gia các chương trình, mô hình sản xuất giảm phát thải. Các nhiệm vụ trọng tâm đang được triển khai gồm xây dựng quy trình canh tác giảm phát thải; sử dụng hiệu quả phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nước tưới; tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp; phát triển nông nghiệp tuần hoàn; ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải.
Nhiều địa phương mở rộng diện tích sản xuất lúa phát thải thấp (Ảnh minh họa).
Một số địa phương đã bắt đầu triển khai mô hình cụ thể. Tại Quảng Trị, mô hình lúa giảm phát thải được thực hiện tại 13 xã với diện tích hơn 6.000ha. Trong khi đó, Hưng Yên dự kiến triển khai mô hình giảm phát thải trên 3.000ha lúa trong năm 2026, áp dụng kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ (AWD) kết hợp thiết bị đo đếm phát thải. Năm 2026, tỉnh An Giang đã đăng ký triển khai 183.000 ha trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp và bước đầu đạt nhiều kết quả khả quan trong vụ Đông Xuân.
Tỉnh Thái Nguyên cơ bản thống nhất với định hướng triển khai đề án đối với 4 nhóm cây trồng chủ lực. Thái Nguyên đã xây dựng kế hoạch triển khai đề án, giao nhiệm vụ cụ thể cho các ngành và địa phương thực hiện. Tỉnh hiện dành khoảng 30% nguồn thu từ chuyển đổi đất lúa để hỗ trợ người dân phát triển sản xuất lúa, trong đó có các mô hình giảm phát thải. Đồng thời, 70% còn lại được sử dụng để sửa chữa, nâng cấp công trình thủy lợi phục vụ sản xuất.
Đối với tỉnh Phú Thọ, địa phương đã sớm ban hành chương trình hành động triển khai đề án ngay sau khi được Trung ương ban hành. Sau sáp nhập, tỉnh mới có quy mô đất nông nghiệp lớn, với khoảng 100.000 ha đất trồng lúa. tỉnh đã triển khai mô hình sản xuất lúa giảm phát thải từ năm 2024, ban đầu chỉ 6 ha nhưng đến nay đã mở rộng lên khoảng 2.000 ha. Kết quả bước đầu cho thấy mô hình giúp tăng năng suất, giảm sâu bệnh, giảm ô nhiễm môi trường và nâng hiệu quả kinh tế thêm khoảng 12 - 15% so với sản xuất truyền thống.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hiện nay, lúa gạo đang đi đầu giảm phát thải trong lĩnh vực trồng trọt với quy trình "1 phải 5 giảm", tiếp theo là ngô, cà phê, sầu riêng. Sắp tới sẽ mở rộng sang các cây trồng tiềm năng xuất khẩu như: chuối, dừa, chanh dây, dứa. Trong năm 2026, một trong những nhiệm vụ quan trọng là hoàn thiện quy trình canh tác giảm phát thải và hệ thống MRV (đo đạc, báo cáo, thẩm định các giải pháp giảm phát thải); ban hành quy trình canh tác, MRV cho cây lúa, ngô, cà phê, sầu riêng.
Đồng thời, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ triển khai các mô hình giảm phát thải trên cây lúa ở các vụ mùa, vụ hè thu, thu đông...; Các mô hình biochar, mô hình sử dụng chế phẩm để xử lý rơm rạ; Tổ chức các lớp nhận thức chung về sản xuất trồng trọt giảm phát thải cũng như tập huấn các quy trình trên cây sầu riêng, ngô, cà phê sau khi ban hành quy trình kỹ thuật cụ thể.
Từ nay tới năm 2030, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ tập trung triển khai các nhiệm vụ chính: Tổ chức hình thành các vùng sản xuất trồng trọt phát thải thấp theo từng ngành hàng và vùng sinh thái. Cụ thể: Xây dựng các vùng sản xuất lúa, cà phê, cây ăn quả, ngô phát thải thấp theo lợi thế từng vùng sinh thái.
Trong đó với cây lúa: mở rộng các mô hình canh tác AWD, quản lý rơm rạ, giảm lượng giống gieo sạ, tối ưu sử dụng phân bón và cơ giới hóa đồng bộ gắn với triển khai Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Với cây cà phê: Tập trung xây dựng các mô hình cà phê tuần hoàn, tưới tiết kiệm, sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm và phục hồi sức khỏe đất tại Tây Nguyên và Sơn La; đồng thời thí điểm xây dựng vùng cà phê phát thải thấp gắn với truy xuất nguồn gốc và xuất khẩu bền vững.
Xây dựng các vùng sản xuất lúa, cà phê, cây ăn quả...phát thải thấp theo lợi thế từng vùng sinh thái.
Với cây ăn quả: Tập trung xây dựng các mô hình giảm phát thải trên sầu riêng, thanh long, bưởi, chanh dây, xoài gắn với quản lý nước tưới, phân bón hữu cơ, xử lý phụ phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu. Quá trình sản xuất giảm phát thải sẽ gắn với mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn xuất khẩu chuẩn hóa hệ thống MRV ngành trồng trọt đồng bộ từ Trung ương đến địa phương: ưu tiên hoàn thiện quy trình MRV đối với cây lúa và cà phê; sau đó từng bước mở rộng sang cây ăn quả và các cây trồng chủ lực khác.
Bên cạnh đó, phát triển chuỗi giá trị và thị trường sản phẩm phát thải thấp, từng bước xây dựng bộ tiêu chí, hướng dẫn xác nhận và định hướng phát triển nhãn hiệu “nông sản phát thải thấp Việt Nam” đối với một số ngành hàng chủ lực như lúa gạo, cà phê, rau quả và chè; Hỗ trợ doanh nghiệp và hợp tác xã xây dựng vùng nguyên liệu phát thải thấp; Kết nối doanh nghiệp xuất khẩu với vùng sản xuất; Tăng cường truy xuất nguồn gốc và minh bạch dữ liệu phát thải; Hỗ trợ tiếp cận các tiêu chuẩn xanh, chứng nhận carbon và các thị trường cao cấp; Hình thành các chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ phát thải thấp...
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sản xuất trồng trọt giảm phát thải không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường mà còn là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển nông nghiệp hiện đại, bền vững và hội nhập quốc tế. Việc triển khai đề án phải gắn với mục tiêu nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí đầu vào, gia tăng lợi nhuận cho người dân và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu.
Sản xuất trồng trọt giảm phát thải là quá trình dài hạn, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Thành công của Đề án sẽ được quyết định bằng những thay đổi thực chất trên đồng ruộng, trong chuỗi giá trị sản xuất và tại từng vùng nguyên liệu cụ thể./.
Ngọc Hà