Với đặc thù địa hình miền núi chia cắt, dân cư phân tán, việc xây dựng, quản lý và vận hành công trình cấp nước tại nhiều địa phương tại tỉnh Điện Biên vẫn gặp khó khăn. Ở một số địa bàn vùng cao, người dân còn phụ thuộc vào nguồn nước khe, suối tự nhiên; vào mùa khô, tình trạng thiếu nước cục bộ vẫn xảy ra.
Nhiều công trình được xây dựng từ lâu đã xuống cấp, bồi lắng, hư hỏng, ảnh hưởng đến khả năng trữ và cung cấp nước. Vì vậy, bên cạnh mở rộng mạng lưới, việc bảo đảm nguồn nước, nâng cao năng lực tích trữ, điều hòa và duy trì hoạt động ổn định của các công trình có ý nghĩa quan trọng.
Thống kê từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Điện Biên, đến hết năm 2025, trên địa bàn tỉnh có 1.030 công trình cấp nước sạch nông thôn tập trung, gồm 1.021 công trình cấp nước tự chảy (chiếm 99,1%) và 09 công trình cấp nước sử dụng công nghệ bơm dẫn (chiếm 0,9%). Trong đó, 662 công trình hoạt động bền vững hoặc tương đối bền vững, 368 công trình hoạt động kém bền vững hoặc không hoạt động; 1.004 công trình do UBND cấp xã quản lý (chiếm 97,48%), 26 công trình do hợp tác xã, đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp quản lý (chiếm 2,52%).
Nguồn nước sinh hoạt đảm bảo giữ vai trò quan trọng trong cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân đặc biệt tại khu vực miền núi.
Các công trình cấp nước sạch nông thôn tập trung trên địa bàn tỉnh chủ yếu có quy mô nhỏ, phân tán, khai thác nguồn nước từ khe suối, mạch lộ, hang ngầm; được đầu tư bằng nhiều loại hình như công trình tự chảy, bơm điện, giếng khoan, giếng đào và bể chứa. Do điều kiện kinh tế - xã hội của khu vực nông thôn còn nhiều khó khăn, nhiều công trình đã xuống cấp, hư hỏng, hiệu quả khai thác thấp, một số công trình ngừng hoạt động; nguồn thu từ dịch vụ cấp nước chưa đủ bù đắp chi phí quản lý, vận hành, duy tu, sửa chữa, ảnh hưởng đến tính bền vững và khả năng bảo đảm cấp nước an toàn
Hiện nay, phần lớn các công trình cấp nước sạch nông thôn tập trung do UBND cấp xã quản lý. Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 02 cấp, nhiều xã chưa thành lập ban quản lý nước, chưa thu tiền sử dụng nước của người dân, dẫn đến thiếu nguồn kinh phí phục vụ quản lý, vận hành, bảo dưỡng và sửa chữa công trình. Đến hết năm 2025, tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước hợp vệ sinh đạt 96,89%, trong đó tỷ lệ hộ dân được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đạt 20,01%.
Bản Tìa Ghếnh C, xã Na Son là một trong số những cụm dân cư được đầu tư hệ thống lọc nước. Bản có 61 hộ, trước đây đều dùng chung một nguồn nước khe tự nhiên. Nước cứ thế chảy về, bà con dùng. Nhưng đến mùa khô, khoảng từ tháng 2 đến tháng 4, đầu nguồn không ổn định, nước cạn dần rồi mất hẳn. Nhiều nhà thiếu nước sinh hoạt, phải đi bộ rất xa tìm nguồn nước khác, vất vả lắm. Tuy nhiên không chỉ là nỗi lo thiếu nước mà còn là nỗi lo về sức khỏe khi nguồn nước không được đảm bảo vệ sinh, đặc biệt là với người già và trẻ nhỏ.
Từ tháng 3/2025, được sự quan tâm của chính quyền và các tổ chức, một hệ thống thu trữ và lọc nước sạch đã được đầu tư lắp đặt ngay tại trung tâm bản. Từ khi có hệ thống này, cuộc sống khác hẳn, đã có nhiều hộ gia đình ở gần được hưởng lợi trực tiếp; trong đó, một số hộ đã tự nối đường ống dẫn nước về tận bể chứa của nhà mình. Còn lại, bà con khác trong bản ai có nhu cầu đều có thể đến lấy nước về dùng bất cứ lúc nào.
UBND tỉnh cũng vừa phê duyệt tiếp nhận khoản viện trợ xây dựng 5 hệ thống mô hình cấp nước tự chảy cho các hộ dân ở các bản: Khong Nưa, Phai Mướng, Phiêng Hin, Thín A, Thín B (xã Chiềng Sinh) do Quỹ Y tế - Văn hóa - Giáo dục Việt Nam (VNHELP) tài trợ. Theo quyết định, thời gian thực hiện dự án kéo dài đến hết ngày 19/12/2026.
Trong khoảng thời gian này, nhà tài trợ sẽ xây dựng mới trọn bộ 5 công trình cấp nước tự chảy. Các hạng mục được đầu tư đồng bộ bao gồm: bể thu, bể lắng lọc, hệ thống đường ống dẫn và mạng lưới cấp nước trực tiếp đến các hộ dân, cũng như khu cấp nước chung của cộng đồng.
Các công trình nước sạch được đầu tư tạo điều kiện để nâng cao tỷ lệ người dân sử dụng nước sạch.
Trước yêu cầu về nguồn nước đảm bảo, thời gian tới, Điện Biên thực hiện cấp nước an toàn khu vực nông thôn nhằm phát hiện, phòng ngừa, giảm thiểu và loại bỏ các nguy cơ gây mất an toàn cấp nước từ nguồn nước, hệ thống thu, xử lý, dự trữ nước và hệ thống truyền dẫn, phân phối nước đến khách hàng sử dụng. Cung cấp nước ổn định, duy trì đủ áp lực, liên tục, đủ số lượng, bảo đảm chất lượng nước theo quy định của pháp luật góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ sức khỏe con người
Ngành chức năng tỉnh tăng cường công tác quản lý, sử dụng nước hiệu quả, tiết kiệm nguồn nước; bảo vệ chất lượng nguồn nước; xử lý nghiêm các vi phạm về xả thải, gây ô nhiễm nguồn nước, khai thác, sử dụng nguồn nước trái phép. Có phương án khai thác nguồn nước khác để thay thế trong trường hợp xảy ra sự cố ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt đang khai thác.
Đầu tư xây dựng sửa chữa, nâng cấp công trình cấp nước sạch tập trung quy mô lớn, đồng bộ, liên xã, kết nối với hệ thống cấp nước đô thị ở những nơi phù hợp để đảm bảo công trình hoạt động hiệu quả, bền vững; ưu tiên sử dụng nguồn nước từ hệ thống công trình thủy lợi, hồ chứa, đập dâng cho cấp nước sinh hoạt. Khuyến khích, ứng dụng tiến bộ khoa học trong đầu tư xây dựng, trong sản xuất, cung cấp nước sạch nông thôn bảo đảm chất lượng, an toàn, giảm tỷ lệ thất thoát nước và kịp thời ứng phó, xử lý sự cố.
Điện Biên tăng cường công tác truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn nước, công trình cấp nước và sử dụng nước sạch tiết kiệm, hiệu quả như: Đa dạng hóa các hình thức tổ chức tuyên truyền, vận động, khuyến khích người dân tích cực sử dụng các nguồn nước sạch sinh hoạt; nâng cao nhận thức về nước sạch, vệ sinh môi trường nông thôn, trách nhiệm bảo vệ nguồn nước là bảo vệ sức khỏe đến người sử dụng nước. Đối với các công trình không thể sửa chữa được hoặc việc sửa chữa không có hiệu quả hoặc đã được công trình mới thay thế: Khẩn trương tổng hợp, báo cáo kết quả rà soát, xác định rõ nguyên nhân, trách nhiệm của các bên có liên quan trước khi đề nghị thanh lý theo quy định của pháp luật.
Tỉnh chú trọng nhiệm vụ lập hành lang bảo vệ nguồn nước và xây dựng các phương án bảo vệ, cải tạo chất lượng nguồn nước. Giải pháp mua nước thô, mua buôn nước sạch đối với các công trình cấp nước gặp trường hợp khó khăn về nguồn nước, công suất nhà máy... Đầu tư các hệ thống quan trắc, giám sát chất lượng nguồn nước; kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm. Siết chặt quản lý việc khai thác nước ngầm; kiểm soát, ngăn chặn kịp thời các hoạt động gây tác hại đến nguồn nước ngầm./.
Thanh Thảo