Trong bối cảnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới và thích ứng với biến đổi khí hậu, tỉnh Sơn La tập trung đẩy mạnh cơ giới hóa sản xuất nông nghiệp, đồng thời phát triển công nghiệp chế biến nông sản và các ngành nghề dịch vụ nông thôn. Đây được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao giá trị gia tăng, tăng sức cạnh tranh của nông sản và hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững.
Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có 560 nhà máy và cơ sở chế biến nông sản, với quy mô, số lượng và giá trị sản xuất ngày càng tăng. Trong đó có 5 cơ sở chế biến quy mô công nghiệp và trên 15 cơ sở sơ chế, chế biến cà phê quả tươi sang cà phê nhân phục vụ nhu cầu chế biến và xuất khẩu. Bên cạnh đó, có trên 20 doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở chế biến chè, góp phần đưa sản phẩm chè Sơn La ngày càng khẳng định vị thế trên thị trường. Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh còn có 2 nhà máy chế biến sắn, đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thụ sản phẩm và ổn định đầu ra cho người dân.
Từ các vùng nguyên liệu ổn định, Sơn La đẩy mạnh chế biến sâu, nâng cao giá trị nông sản.
Trong lĩnh vực chế biến rau, quả, Sơn La đã thu hút được nhiều doanh nghiệp lớn đầu tư các nhà máy hiện đại. Những dự án này đã góp phần nâng cao năng lực chế biến sâu, mở rộng thị trường xuất khẩu và nâng cao giá trị nông sản của tỉnh.
Ngoài hệ thống nhà máy quy mô lớn, trên địa bàn tỉnh còn có 2.994 cơ sở sấy long nhãn và nông sản quy mô nhỏ lẻ. Các cơ sở này đóng vai trò quan trọng trong việc giảm áp lực tiêu thụ sản phẩm tươi vào thời điểm chính vụ, đồng thời góp phần nâng cao giá trị sản phẩm sau thu hoạch. Cùng với đó, hơn 40 kho lạnh đã được đầu tư xây dựng, giúp kéo dài thời gian bảo quản nông sản, giảm thiểu thất thoát và ổn định thị trường tiêu thụ.
Trung tâm Chế biến rau, quả Doveco Sơn La được khánh thành ngày 19/5/2023, là tổ hợp nhà máy chế biến nông sản hiện đại, với tổng công suất 52.000 tấn sản phẩm/năm. Vụ xoài năm nay, mỗi ngày nhà máy tiếp nhận từ 120 đến 150 tấn nguyên liệu. Toàn bộ sản phẩm đều được kiểm tra chất lượng trước khi đưa vào chế biến.
Từ những quả xoài đạt tiêu chuẩn, nhà máy chế biến thành nhiều dòng sản phẩm như xoài đông lạnh, xoài sấy, nước ép, puree xoài phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu. Nhu cầu nguyên liệu ổn định từ các cơ sở chế biến đang tạo tác động tích cực đến sản xuất nông nghiệp. Người dân ngày càng chú trọng hơn đến chất lượng, quy trình canh tác, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật.
Khu vực cao nguyên Mộc Châu hiện có gần 12.000 ha cây ăn quả, gần 3.000 ha rau, hơn 2.100 ha chè và đàn bò sữa trên 27.000 con. Để kéo dài thời gian thu hoạch, bảo quản nông sản, các địa phương đã tuyên truyền, vận động các doanh nghiệp, HTX, cơ sở sản xuất ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất, bảo quản và chế biến; cơ cấu lại hệ thống tổ chức sản xuất, thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, khuyến khích liên kết, hợp tác sản xuất gắn với chế biến sâu; xây dựng, quảng bá thương hiệu sản phẩm nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao; đầu tư nâng cấp dây chuyền, máy móc hiện đại gắn với vùng nguyên liệu tập trung chất lượng cao.
Hiện nay, tại các địa phương ở khu vực cao nguyên Mộc Châu có hơn 40 nhà máy, cơ sở sơ chế, chế biến chè, hoa quả, sữa. Nhờ đó, các sản phẩm nông nghiệp chế biến của Mộc Châu ngày càng đa dạng, phong phú về mẫu mã, có chất lượng cao; giá trị sản phẩm chế biến được nâng lên rõ rệt, được người tiêu dùng đón nhận.
Không chỉ các nhà máy lớn tập trung đầu tư nâng cao công nghệ sản xuất, các HTX và hộ kinh doanh cũng đẩy mạnh đầu tư hệ thống máy sấy, đa dạng hóa các sản phẩm hoa quả sấy. Theo đại diện HTX Nông nghiệp Quyết Thanh: Giải quyết áp lực tiêu thụ hoa quả tươi chính vụ, từ năm 2020, HTX đã đầu tư hệ thống dây chuyền chế biến sấy khô các loại quả, với công suất 1,2 tấn quả tươi/ngày, giúp giảm chi phí và tỷ lệ hao hụt trong quá trình vận chuyển, giảm khâu trung gian và không phụ thuộc vào mùa vụ, sản phẩm sau chế biến có chất lượng, giá trị cao hơn, góp phần nâng cao thu nhập cho các thành viên HTX.
Sơn La đang từng bước hình thành trung tâm chế biến nông sản vùng Tây Bắc.
Nghị quyết số 05-NQ/TU về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến giai đoạn 2025–2030, định hướng đến năm 2035 xác định rõ quan điểm phát triển nông nghiệp bền vững, gắn với công nghiệp chế biến là nhiệm vụ trọng tâm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hộiPhát triển kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp.
Tổ chức triển khai thực hiện tốt Đề án “Xây dựng Sơn La thành Trung tâm chế biến sản phẩm nông nghiệp vùng Tây Bắc”; hoàn thành xây dựng Khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Sơn La. Phấn đấu xây dựng tỉnh Sơn La trở thành trung tâm chế biến sản phẩm nông nghiệp của vùng trung du và miền núi phía Bắc
Mục tiêu cụ thể đến năm 2030: Thu hút đầu tư thêm 3 - 5 nhà máy chế biến nông sản quy mô công nghiệp. Giá trị sản xuất công nghiệp chế biến nông sản theo giá so sánh năm 2010 đạt 11.000 tỷ đồng, tốc độ tăng bình quân đạt khoảng 10%/năm trở lên. Giá trị sản phẩm nông sản chế biến tham gia xuất khẩu phấn đấu đạt 350 triệu USD trở lên
Tỉnh thu hút đầu tư các cơ sở công nghiệp chế biến sản phẩm nông sản theo hướng tập trung, bền vững, thân thiện môi trường. Đầu tư nâng cao năng lực chế biến, bảo quản và các dịch vụ logistics cho các vùng chuyên canh chính, tập trung cho các sản phẩm nông sản chủ lực của tỉnh. Hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, cung cấp đủ nguyên liệu đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng cho cơ sở chế biến.
Thu hút doanh nghiệp “đầu tàu” có đủ năng lực về vốn, khoa học công nghệ và thị trường để dẫn dắt chuỗi giá trị hiệu quả để phát triển các cụm liên kết sản xuất - chế biến và tiêu thụ tại các địa phương, vùng có sản lượng nông sản lớn, thuận lợi giao thông, lao động, logistics, tạo điều kiện hình thành động lực tăng trưởng cho các địa phương.
Đầu tư mới một số nhà máy chế biến cà phê có quy mô trên 200 tấn quả tươi/ngày gắn với chế biến sâu tại địa bàn các khu chế biến công nghiệp các xã Mai Sơn, Thuận Châu, Chiềng La; phấn đấu đến năm 2030 tỷ lệ cà phê quả tươi được chế biến quy mô công nghiệp đạt trên 80%, có 10% sản lượng cà phê nhân được chế biến sâu, chế biến cà phê đặc sản Thu hút đầu tư mới dự án chế biến sâu các sản phẩm chè tại khu vực phường Vân Sơn, Thảo Nguyên, xã Vân Hồ.
Phấn đấu sản lượng chè thương phẩm đạt 15.000 tấn, trong đó 15-20% sản phẩm chế biến sâu (chè túi lọc, chè matcha, sencha, chè viên...), khoảng 5% sản phẩm chè chế biến thủ công mang tính truyền thống tạo ra sản phẩm chè đặc sản có giá trị kinh tế cao, áp dụng cho vùng chè đặc sản như chè Tà Xùa, San Tuyết.. gắn với sản phẩm OCOP, phục vụ du lịch. Duy trì Nhà máy đường tại xã Mai Sơn, nâng cấp dây truyền sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm; phấn đấu năm 2030, sản lượng đường của nhà máy đạt 78.500 tấn.
Nâng cao hoạt động 02 nhà máy sản xuất tinh bột sắn tại Mai Sơn, với công suất mỗi nhà máy 300 tấn tinh bột/ngày với dây truyền sản xuất hiện đại, hệ thống xử lý nước thải, chất thải đảm bảo môi trường; nhà máy chế biến đường lỏng gluco từ sắn tại Khu Công nghiệp xã Mai Sơn với công suất 60.000 tấn đường gluco/năm; thu hút đầu tư 01 nhà máy chế biến sâu các sản phẩm biến thể từ sắn.
Thu hút các nhà đầu tư, doanh nghiệp, tập đoàn chế biến có uy tín, kinh nghiệm và năng lực chế biến, xuất khẩu đầu tư các nhà máy chế biến rau, quả tại khu vực xã Yên Châu, xã Mường Bú, xã Thuận Châu với các sản phẩm chế biến sâu, sản phẩm tiêu dùng cuối cùng. Khuyến khích phát triển mới các cơ sở chế biến rau, quả quy mô tiểu thủ công nghiệp với các sản phẩm đặc sản của địa phương, sản phẩm OCOP như sản phẩm quả sấy dẻo, ô mai, mứt, nước quả cô đặc, đồ uống lên men, nước ép rau, quả,...
Thu hút đầu tư xây dựng cơ sở giết mổ, chế biến thịt, thủy sản hiện đại tập trung đa dạng hóa sản phẩm; xây dựng thương hiệu cho sản phẩm chăn nuôi, thủy sản của tỉnh; mở rộng thị trường trong và ngoài nước; thu hút đầu tư cơ sở chế biến thủy sản tại xã Mường La hoặc Quỳnh Nhai.
Bố trí nguồn lực đầu tư xây dựng, nâng cấp, cải tạo cơ sở hạ tầng tại các vùng chuyển đổi, vùng sản xuất hàng hóa tập trung, vùng chăn nuôi trang trại, vùng sản xuất nông nghiệp gắn với bảo quản chế biến và tiêu thụ sản phẩm vùng sản xuất giống và nuôi trồng thủy sản tập trung đảm bảo sản xuất hiệu quả, bền vững; xây mới, cải tạo, nâng cấp các tuyến kè chống sạt lở bờ sông bảo đảm an toàn phòng chống bão, lũ và thích ứng với biến đổi khí hậu./.
Đức Hải