Phân vùng môi trường là sự phân chia không gian lãnh thổ theo đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội, các chức năng môi trường thành các vùng và tiểu vùng làm cơ sở cho quy hoạch bảo vệ môi trường để bảo vệ, bảo tồn, phát triển hài hòa với môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Căn cứ quy định của Luật Bảo vệ môi trường, Thông tư 02/2022/BTNMT, Nghị định số 08/NĐ-CP năm 2022 và những đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, môi trường của tỉnh Quảng Ngãi có những cơ sở để phân vùng môi trường cho tỉnh: Đặc điểm về địa lý, khí hậu, tài nguyên thiên nhiên và môi trường; Khả năng chịu tải của môi trường, mức độ nhạy cảm về môi trường; Rủi ro thiên tai và tác động của biến đổi khí hậu; Hiện trạng và xu hướng phát triển kinh tế - xã hội.
Theo đó, các vùng cần bảo vệ nghiêm ngặt trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, bao gồm: Khu dân cư tập trung ở đô thị bao gồm: nội thành, nội thị của các đô thị loại đặc biệt, loại I, loại II, loại III theo quy định của pháp luật về phân loại đô thị. Trong đó có 2 đô thị loại II: Đô thị Quảng Ngãi, đô thị KonTum; 7 đô thị loại III: Đô thị BờY, đô thị ĐắkTô, đô thị Đắk Pé, đô thị Măng Đen, đô thị Đức Phổ, đô thị VạnTường, đô thị Lý Sơn.
Nguồn nước mặt được dùng cho mục đích cấp nước sinh hoạt theo quy định của pháp luật về tài nguyên nước: Căn cứ vào hiện trạng các công trình cấp nước sinh hoạt trên địa bàn tỉnh, nguồn nước chính cấp cho nhu cầu sinh hoạt được lấy từ nước mặt các sông Trà Bồng, sông Trà Khúc, sông Vệ, sông Trà Câu, nước mặt hồ Liệt Sơn, hồ Di Lăng; hồ Đắk Uy, sông Đăk Hring, sông Đăk Psi, sông Pô Kô (hồ chứa Đăk Klong)...
Các khu bảo tồn thiên nhiên hiện có và dự kiến thành lập và vùng có các yếu tố, đối tượng nhạy cảm đặc biệt khác cần bảo vệ nghiêm ngặt, cụ thể: Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của Khu Bảo tồn biển Lý Sơn. Khu dự trữ thiên nhiên khu Tây Ba Tơ với diện tích được quy hoạch là 17.976,66 ha. Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Tây Trà Bồng (Cà Đam) được thành lập khoảng 2.325,3 ha. Khu dự trữ thiên nhiên Ngọc Linh thuộc các xã Xốp, xã Ngọc Linh, xã Dục Nông; VQG Chư Mom Ray thuộc các xã Bờ Y, Sa Loong, Rờ Kơi, Mô Rai và xã Sa Thầy; Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Đăk Uy
Bên cạnh đó, là Khu bảo vệ 1 của các di tích lịch sử - văn hóa: Tính đến thời điểm tháng 10/2025, tỉnh Quảng Ngãi có 230 di tích đã được xếp hạng, trong đó: 04 di tích quốc gia đặc biệt, 50 di tích quốc gia, 176 di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh
Tại vùng bảo vệ nghiêm ngặt này, kiểm soát, duy trì và nâng cao chất lượng môi trường đất, nước, không khí; Tuân thủ các Quy chuẩn kỹ thuật về nước thải, khí thải quy định giá trị giới hạn cho phép của các chất ô nhiễm phù hợp với yêu cầu bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật, bảo đảm không gây tác động xấu đến sự sống và phát triển bình thường của con người, sinh vật,...
Bảo vệ môi trường khu dân cư tập trung ở đô thị (là nội thành, nội thị đô thị loại I, II, III) theo nguyên tắc phát triển bền vững gắn với việc duy trì các yếu tố tự nhiên, văn hóa, lịch sử và bảo đảm tỷ lệ không gian xanh, yêu cầu về cảnh quan, vệ sinh môi trường theo quy hoạch. Đảm bảo đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường tại khu dân cư tập trung theo quy định của pháp luật.
Quảng Ngãi triển khai phân vùng kiểm soát, bảo vệ môi trường (Ảnh minh họa).
Khai thác, sử dụng nguồn nước mặt hợp lý đối với mục đích cấp nước theo quy định của pháp luật về tài nguyên nước, trên cơ sở quy hoạch khai thác tài nguyên nước, quy hoạch cấp nước được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Tổ chức, cá nhân không được xả nước thải, đưa các chất thải vào vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt.
Đối với tổ chức, cá nhân khai thác nước để cấp nước cho sinh hoạt phải thực hiện các biện pháp: Thường xuyên quan trắc, theo dõi chất lượng nguồn nước sinh hoạt và bảo đảm chất lượng đối với nguồn nước do mình khai thác; Có phương án khai thác nguồn nước khác để thay thế trong trường hợp xảy ra sự cố ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt đang khai thác.
Đối với vùng bảo vệ nghiêm ngặt rừng quốc gia, khu bảo tồn thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ môi trường, bảo vệ nguồn gen động vật, thực vật quý hiếm, sử dụng bền vững tài nguyên của hệ sinh thái tự nhiên giảm nhẹ các tác động gây suy thoái chất lượng rừng,...theo pháp luật về môi trường, đa dạng sinh học, lâm nghiệp,...
Vùng lõi di sản thiên nhiên có các giá trị cốt lõi cần phải được bảo vệ, bảo tồn nguyên vẹn, dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên của di sản phải được duy trì, phát triển và sử dụng bền vững theo quy định của pháp luật. Các hệ sinh thái tự nhiên trong di sản thiên nhiên phải được ưu tiên bảo tồn và phục hồi nguyên trạng tự nhiên; môi trường đất, môi trường nước trong di sản thiên nhiên bị ô nhiễm, suy thoái phải được cải tạo, phục hồi. Đảm bảo tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường trong hoạt động tại các khu di sản, di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh.
Tại vùng này, không thực hiện các dự án đầu tư có hạng mục sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường quy mô lớn; hạn chế các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường; nguồn thải, chất thải từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ thuộc loại hình có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường phải được thu hồi, tái sử dụng hoặc xử lý đạt mức tương đương với quy chuẩn chất lượng môi trường xung quanh, được giám sát bằng thiết bị, hệ thống quan trắc tự động, liên tục kết nối online với cơ quan chuyên môn.
Trên địa bàn tỉnh, vùng đệm được xác định là vùng đệm của vùng dân cư tập trung ở đô thị; Vùng đệm của các khu bảo tồn thiên nhiên bao gồm vùng ven của các Khu bảo tồn thiên nhiên hiện có; Hành lang bảo vệ nguồn nước mặt được dùng cho mục đích cấp nước sinh hoạt theo quy định của pháp luật về tài nguyên nước;
Vùng đệm của các nguồn nước mặt được dùng cho mục đích cấp nước sinh hoạt là lang bảo vệ nguồn nước mặt được dùng cho mục đích cấp nước sinh hoạt: Ven bờ các đập, ven bờ các hồ chứa, các con suối, các khu rừng sản xuất: nước mặt các sôngTrà Bồng, sông Trà Khúc, sông Vệ, sông Trà Câu; Bên cạnh đó là các khu dân cư tập trung là nội thành, nội thị của các đô thị sau sắp xếp trở thành đơn vị hành chính đô thị gồm: Đô thị Sa Thầy, đô thị Đắk Hà, đô thị Đắk Rve, đô thị Tu Mơ Rông, đô thị Ba Tơ, đô thị Minh Long, đô thị SơnHà, đô thị Trà Bồng, đô thị Sơn Tịnh....
Tại vùng này, tỉnh Quảng Ngãi yêu cầu phát triển kinh tế xã hội, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng đệm, ngăn chặn, giảm nhẹ tác động tiêu cực của hoạt động phát triển kinh tế - xã hội đến vùng bảo vệ nghiêm ngặt; thực hiện cơ chế chia sẻ lợi ích cho cộng đồng vùng đệm. Tập trung bảo tồn và phát triển bền vững các giá trị lịch sử, văn hóa trong khu vực, phát triển du lịch sinh thái nông nghiệp, giáo dục môi trường.
Nghiêm cấm khai thác trái phép cát, sỏi trên sông, suối, kênh, rạch, hồ chứa; khai thác khoáng sản, khoan, đào, xây dựng nhà cửa, vật kiến trúc, công trình và các hoạt động khác trong hành lang bảo vệ nguồn nước gây sạt, lở bờ sông, suối, kênh, rạch, hồ chứa hoặc gây ảnh hưởng nghiêm trọng, uy hiếp đến sự ổn định, an toàn của sông, suối, kênh, rạch, hồ chứa.
Không xây dựng mới các bệnh viện, cơ sở y tế điều trị bệnh truyền nhiễm, nghĩa trang, bãi chôn lấp chất thải, cơ sở sản xuất hóa chất độc hại, cơ sở sản xuất, chế biến có nước thải nguy hại trong hành lang bảo vệ nguồn nước. Đối với cơ sở đang hoạt động thì phải có biện pháp xử lý, kiểm soát, giám sát chặt chẽ chất lượng nước thải, chất thải trước khi thải ra đất, nguồn nước; cơ sở đang hoạt động gây ô nhiễm nguồn nước phải có giải pháp để khắc phục trong thời hạn do cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về tài nguyên nước có thẩm quyền quy định;
Đối với khu vực rừng phòng hộ đầu nguồn lưu vực các sông lớn và các công trình thủy điện lớn: Bảo vệ nguồn nước, đất, chống xói mòn, điều tiết dòng chảy, hạn chế các tác động thiên tai, phục hồi hệ sinh thái, phòng ngừa sự cố tràn đập. Hạn chế phát thải, phục hồi, cải thiện môi trường tại các khu vực bị ô nhiễm, các khu vực chịu ảnh hưởng lớn từ hoạt động của các khu công nghiệp, khai thác khoáng sản,... đến chất lượng môi trường đất, nước, không khí xung quanh.
Kiểm soát ô nhiễm môi trường do các hoạt động của đô thị IV, V hiện hữu và các đô thị loại IV, V trong thời kỳ quy hoạch, quản lý chặt chẽ các nguồn phát thải từ đô thị; cải thiện điều kiện thoát nước thải và xử lý nước thải sinh hoạt; thu gom rác tại nguồn, xử lý triệt để hợp vệ sinh. Phát triển đô thị hài hoà với cảnh quan môi trường, có cơ sở hạ tầng cấp, thoát nước, xử lý nước thải; tỷ lệ cây xanh/diện tích tự nhiên cao. Khuyến khích và đầu tư những ngành công nghiệp kỹ thuật cao, kỹ thuật tiên tiến, công nghệ thân thiện với môi trường, sản xuất sạch, công nghệ tái chế, tái sử dụng chất thải.
Nâng cao năng lực quản lý môi trường nông thôn; xã hội hóa hoạt động bảo vệ, cải thiện môi trường đặc biệt là quản lý, phân loại, thu gom và xử lý rác thải; chủ động xây dựng các bãi chôn lấp hợp vệ sinh theo quy mô cấp xã có hạ tầng kỹ thuật cho thu gom, xử lý khi tạm thời chôn lấp theo quy trình hướng dẫn của Sở Nông nghiệp và Môi trường, quy hoạch không gian làng nghề gắn với bảo vệ môi trường.
Hạn chế thực hiện các dự án đầu tư có hạng mục sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường trong vùng hạn chế phát thải; Cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã hoạt động trong vùng hạn chế phát thải thuộc loại có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường có quy mô trung bình trở lên theo quy định của pháp luật phải thực hiện chuyển đổi loại hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, đổi mới công nghệ, thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường khác bảo đảm đáp ứng các yêu cầu bảo vệ môi trường của vùng hạn chế phát thải./.
Lê Thuận