Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2025, tổng diện tích sầu riêng toàn tỉnh đạt hơn 44.283 ha, trong đó diện tích kinh doanh gần 22.851 ha, chiếm 51,6% tổng diện tích; sản lượng đạt khoảng 284.287 tấn, năng suất bình quân 12,6 tấn/ha. Toàn tỉnh có khoảng 14.400 ha sầu riêng ứng dụng công nghệ cao, đạt khoảng 14.400 ha, chiếm 32,5% tổng diện tích toàn tỉnh, khoảng 300 ha ứng dụng công nghệ thông minh. Diện tích sản xuất đạt chứng nhận VietGAP khoảng 1.015 ha.
Hiện nay, sầu riêng Lâm Đồng chủ yếu được thương lái, doanh nghiệp và hợp tác xã thu mua trực tiếp tại vườn, sau đó tập kết về các cơ sở đóng gói để phân loại, xử lý và vận chuyển đi tiêu thụ, xuất khẩu. Đối với các vườn nhỏ lẻ hoặc ở vùng sâu, vùng xa, người dân chủ yếu tự thu hoạch và đưa đến các điểm thu mua phục vụ thị trường nội địa.
Lâm Đồng hiện có 133 doanh nghiệp, HTX tham gia thu mua sầu riêng. Khoảng 85% sản lượng được tiêu thụ ở dạng trái tươi, 15% còn lại phục vụ chế biến bóc múi và cấp đông. Tỉnh đã hình thành 47 chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ sản phẩm sầu riêng với 1.678 hộ tham gia, diện tích hơn 4.500 ha. Đáng chú ý, hơn 32.800 hộ dân trên địa bàn tỉnh đã tham gia liên kết thông qua các mã số vùng trồng xuất khẩu. Nhiều mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân đang phát huy hiệu quả, góp phần ổn định đầu ra cho sản phẩm sầu riêng.
Tại các vùng trồng sầu riêng được cấp mã số, chất lượng sầu riêng được kiểm soát chặt chẽ.
Đạ Huoai 2 là địa phương đi đầu trong xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, cấp mã vùng trồng và liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị. Hiện xã đã được cấp 27 mã vùng trồng sầu riêng với diện tích hơn 1.200 ha; nhiều diện tích sản xuất đạt tiêu chuẩn VietGAP, phục vụ xuất khẩu chính ngạch.
Trong đó, HTX Nông nghiệp Đạ M’ri là một trong những đơn vị trồng sầu riêng lớn đang triển khai kỹ thuật canh tác mới: kiểm soát canh tác bằng máy đo công nghệ cao. Theo đại diện HTX, nông dân cần thay đổi tư duy sản xuất nếu muốn trái sầu riêng xuất khẩu bền vững. Không chỉ trông chờ vào kinh nghiệm mà cần làm quen với công nghệ số, sử dụng máy móc tự động hóa để quản lý vườn.
Hiện nhóm kỹ thuật của HTX Đạ M’ri có tới 140 tài khoản chủ vườn. Mỗi thay đổi của từng gốc sầu riêng đều được nông dân chụp hình, quay clip mô tả kỹ, gửi qua nhóm để giám sát chặt chẽ và có hướng xử lý. Việc chia sẻ thông tin thông qua mạng xã hội giúp người nông dân tiếp cận kỹ thuật rất nhanh. Ngoài ra, những thành viên của HTX còn quản lý nguồn gốc của trái sầu riêng thông qua mã QR, để khách hàng có thể truy cập thông tin nhanh chóng qua tem QR gắn trên cuống trái.
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và minh bạch chuỗi cung ứng, việc chuẩn hóa mã số vùng trồng (MSVT) và mã cơ sở đóng gói (MCSĐG) được xác định là yêu cầu bắt buộc để nông sản tham gia xuất khẩu chính ngạch. Đây đồng thời là công cụ quan trọng để tổ chức lại sản xuất theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và bền vững.
Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng cho biết, toàn tỉnh đã được Tổng cục Hải quan Trung Quốc phê duyệt, cấp 961 mã số vùng trồng với diện tích 39.360ha và 362 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Trong đó, sầu riêng là cây trồng đứng thứ hai sau thanh long về quy mô và tốc độ chuẩn hóa mã số xuất khẩu trên địa bàn tỉnh.
Để kiểm soát chất lượng, trong giai đoạn 2024 - 2025, đơn vị đã lấy 703 mẫu sầu riêng để giám định sinh vật gây hại, phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng. Kết quả phát hiện 17 mẫu nhiễm rệp sáp, 6 mẫu có Cadimi ở mức thấp hơn ngưỡng cho phép của Trung Quốc. Đồng thời, 28 mẫu kiểm tra vàng O đều không phát hiện tồn dư. Ngoài công tác kiểm nghiệm, ngành nông nghiệp tỉnh cũng đã tổ chức 109 lớp tập huấn cho hơn 3.300 lượt người liên quan đến quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và triển khai nhật ký điện tử nhằm tăng khả năng truy xuất dữ liệu sản xuất.
Mặc dù đã đạt được những kết quả khả quan, thực tiễn tại Lâm Đồng cũng đang bộc lộ những khó khăn, thách thức, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bền vững như: Một số người dân sản xuất sầu riêng chưa đúng quy trình kỹ thuật chưa ghi chép nhật ký sản xuất hoặc ghi chép mang tính hình thức, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không được phép sử dụng trên cây ăn quả tại Việt Nam;
Việc ủy quyền mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói giữa hộ dân, HTX, doanh nghiệp có mã số với các doanh nghiệp xuất khẩu chưa cụ thể pháp lý còn chung chung và chưa kiểm soát được khối lượng sản phẩm thu mua, dẫn đến khi mã số bị cơ quan nhập khẩu thu hồi không ràng buộc được pháp lý nguyên nhân của mỗi bêntình trạng thiếu hụt phòng kiểm nghiệm đủ năng lực phân tích chỉ tiêu Cadimi và Vàng O trên sầu riêng xuất khẩu. Đặc biệt vào cao điểm chính vụ, việc quá tải trong kiểm nghiệm gây ách tắc lưu thông, tiềm ẩn rủi ro thiệt hại lớn cho doanh nghiệp và nông dân.
Lâm Đồng sẽ triển khai đồng bộ giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sầu riêng xuất khẩu.
Trước tình hình trên, việc chuẩn hóa mã số vùng trồng và mã cơ sở đóng gói hiện nay không còn là lựa chọn tự nguyện mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để nông sản tham gia xuất khẩu chính ngạch. Trong thời gian tới, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các địa phương, doanh nghiệp, HTX và người dân tập trung rà soát, thiết lập hồ sơ mở rộng diện tích được cấp mã số hướng đến 100% diện tích đủ tiêu chuẩn điều được cấp mã số xuất khẩu.
Đồng thời, quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói; tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc duy trì các điều kiện xuất khẩu theo quy định của các thị trường nhập khẩu. Bên cạnh đó, đẩy mạnh hướng dẫn người dân áp dụng các quy trình sản xuất an toàn theo VietGAP, GlobalGAP, hữu cơ…; tăng cường sử dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng chuyển đổi số trong sản xuất nông nghiệp.
Tăng cường thông tin thị trường, xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và xuất khẩu; chủ động thích ứng với các quy định mới của các nước nhập khẩu, nhất là về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm. Nâng cao năng lực, mở rộng Phòng kiểm nghiệm Cadimi và vàng O đáp ứng nhu cầu kiểm nghiệm tại chỗ, giảm áp lực trong mùa vụ cao điểm./.
Hồng Nhung