Sơ chế, chế biến nông sản là khâu quan trọng trong nâng cao giá trị sản phẩm, kéo dài thời gian bảo quản và mở rộng thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, cùng với quá trình sản xuất, các cơ sở chế biến có thể phát sinh nhiều loại chất thải như nước thải chứa hàm lượng chất hữu cơ cao, phụ phẩm, chất thải rắn, mùi và khí thải.
Nếu không được thu gom, phân loại và xử lý phù hợp, nguồn thải này có nguy cơ tác động đến đất, nước, không khí và đời sống khu vực xung quanh. Vì vậy, kiểm soát nguồn thải cần được thực hiện ngay từ khâu tiếp nhận nguyên liệu, sơ chế đến chế biến, đóng gói và bảo quản.
Các cơ sở cần rà soát từng công đoạn để giảm lượng chất thải phát sinh, đồng thời đầu tư hệ thống xử lý phù hợp với quy mô và đặc thù sản xuất. Đáng chú ý, nhiều phụ phẩm nông nghiệp có thể được tận dụng để sản xuất thức ăn chăn nuôi, phân bón hoặc nguyên liệu cho các ngành khác. Cách tiếp cận này vừa giảm áp lực môi trường, vừa tạo thêm giá trị từ những dòng vật chất trước đây thường bị xem là chất thải. Là vùng trọng điểm cả phê của tỉnh Sơn La, ngành sơ chế, chế biến cà phê đang mang lại nguồn thu lớn cho xã Chiềng Mung.
Tuy nhiên, đi đôi với hiệu quả kinh tế là tình trạng chất thải, ô nhiễm nguồn nước và không khí trong vụ thu hoạch cà phê vẫn diễn ra. Xã Chiềng Mung đang tăng cường công tác kiểm tra, yêu cầu các cơ sở ký cam kết và hoàn thiện hệ thống xử lý chất thải theo đúng quy định. Hiện nay, xã Chiềng Mung có 1.500 ha cây cà phê, hằng năm, sản lượng cà phê đạt gần 20.000 tấn quả.
Trên địa xã có 28 cơ sở sơ chế, chế biến cà phê. Ngoài 2 nhà máy có quy mô lớn, dây truyền hiện đại, địa phương còn có tới 26 cơ sở sơ chế thủ công, quy mô 1.200 -1.500 tấn quả/vụ. Quá trình sản xuất của các cơ sở sơ chế phát sinh nước thải, vỏ và các phụ phẩm cà phê, bụi, mùi... Thực tiễn cho thấy, nếu không được thu gom, xử lý đúng quy định, các nguồn thải có nguy cơ ảnh hưởng đến đất, nguồn nước và đời sống của các hộ dân khu vực xung quanh.
Năm 2025, qua kiểm tra, xã Chiềng Mung đã phối hợp với Công an tỉnh xử phạt một trường hợp xả chất thải từ sơ chế cà phê ra môi trường, với số tiền gần 500 triệu đồng. Hằng năm, xã tổ chức cho các chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh ký cam kết với Chủ tịch UBND xã về thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường. Theo đó, các cơ sở phải hoàn thiện hồ sơ môi trường phù hợp với quy mô, tính chất hoạt động theo quy định; đầu tư công trình, thiết bị thu gom, lưu chứa và xử lý chất thải; chấp hành các quy định về bảo vệ môi trường, tài nguyên nước; bảo đảm nước thải đạt quy chuẩn kỹ thuật trước khi xả ra môi trường hoặc tái sử dụng.
Bảo vệ môi trường trong chế biến, sơ chế cà phê là nhiệm vụ trọng tâm của địa phương. (Ảnh: NY).
Các cơ sở phải thông báo, đăng ký quy mô, công suất với UBND xã trước khi hoạt động; không xả nước thải, chất thải rắn, khí thải chưa được thu gom, xử lý theo quy định ra môi trường. Trường hợp vi phạm cam kết, gây ô nhiễm nguồn nước hoặc xảy ra sự cố môi trường, cơ sở phải dừng hoạt động và chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Cùng với tuyên truyền và ký cam kết, xã tăng cường kiểm tra thực tế, tập trung vào thời gian trước và trong cao điểm vụ cà phê.
Từ đầu tháng 9 đến nay, tổ công tác của xã đã kiểm tra 10 cơ sở sơ chế cà phê, chiếm hơn 35% tổng số cơ sở trên địa bàn. Nội dung kiểm tra tập trung vào hệ thống bể, hố chứa nước thải; khả năng thu gom, lưu chứa, xử lý nước thải; quản lý vỏ, phụ phẩm, chất thải rắn và vệ sinh khu vực sản xuất. Qua kiểm tra, các cơ sở đều thực hiện đầy đủ quy định.
Việc kiểm soát nguồn thải tại các cơ sở sơ chế cũng nhận được sự quan tâm của những hộ dân sinh sống trong khu vực. Theo lãnh đạo UBND xã Chiềng Mung, thông tin: Qua rà soát, kiểm tra thực tế, những tồn tại chủ yếu tại một số cơ sở liên quan đến thu gom, xử lý nước thải; quản lý phụ phẩm, chất thải rắn và vệ sinh khu vực sản xuất. Sau kiểm tra, xã yêu cầu từng cơ sở xác định rõ nội dung, thời gian hoàn thành khắc phục.
Những cơ sở chậm khắc phục, không chấp hành hoặc tái diễn vi phạm sẽ bị xử lý theo thẩm quyền; trường hợp vượt thẩm quyền, xã báo cáo, đề nghị cơ quan chức năng xem xét, xử lý theo quy định. Bên cạnh kiểm soát nguồn thải, vỏ cà phê sau sơ chế đang được một số hộ dân tận dụng làm phân hữu cơ cho cây trồng.
Theo chia sẻ của người dân thôn 7, mỗi năm gia đình thu mua khoảng 70 xe vỏ cà phê để bón cho 2 ha thanh long và một số loại cây trồng khác. Vỏ cà phê được ủ hoai trước khi sử dụng, vừa tận dụng nguồn phụ phẩm sẵn có tại địa phương, vừa giảm lượng phân bón phải mua, góp phần tiết kiệm chi phí sản xuất nông nghiệp.
Từ thực tế kiểm tra tại các cơ sở, xã Chiềng Mung xác định công tác bảo vệ môi trường trong sơ chế, chế biến cà phê phải được duy trì thường xuyên và phù hợp với quy mô, điều kiện sản xuất của từng hộ. Thời gian tới, xã tiếp tục rà soát, phân loại 28 cơ sở sơ chế, chế biến cà phê; hướng dẫn các hộ hoàn thiện các điều kiện về thu gom, lưu chứa, xử lý nước thải, chất thải và phụ phẩm; duy trì kiểm tra định kỳ, kiểm tra khi có phản ánh và kiểm tra lại việc khắc phục sau khi đã được nhắc nhở.
Bảo vệ môi trường trong chế biến, sơ chế cà phê là nhiệm vụ trọng tâm của địa phương. (Ảnh: NY).
Để bảo vệ môi trường bền vững trong quá trình sản xuất, chế biến cà phê, UBND tỉnh Sơn La ban hành Kế hoạch số 158/KH-UBND triển khai thực hiện kết luận số 607-KL/TU ngày 22/4/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về sản xuất, chế biến, tiêu thụ cà phê bền vững theo hướng sinh thái, trên địa bàn tỉnh Sơn La đến năm 2030, định hướng đến năm 2035.
Kế hoạch nêu rõ, đến năm 2030 cần nâng cao hiệu quả, phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong và định hướng phát triển ổn định vùng nguyên liệu cà phê tập trung, gắn thu hút đầu tư chế biến công nghiệp theo hướng bền vững, hiệu quả; tập trung đầu tư thâm canh, ứng dụng công nghệ cao;
Đồng thời đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ; số hóa dữ liệu trong quản lý sản xuất, truy xuất, minh bạch nguồn gốc sản phẩm, đảm bảo tuân thủ quy định về xuất khẩu cà phê; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm cà phê trong nước và thế giới. Qua đó, góp phần nâng cao đời sống Nhân dân, đóng góp tích cực vào việc thực hiện các mục tiêu thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.
Về phát triển cà phê theo hướng sinh thái, kế hoạch nhấn mạnh hình thành và phát triển 4 vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao được công nhận, trong đó ưu tiên ứng dụng khoa học đất, dinh dưỡng cây trồng, sử dụng sản phẩm sinh học trong quản lý dịch hại, công nghệ tưới nước tiết kiệm. Tiếp tục duy trì và phát triển chỉ dẫn địa lý cà phê Sơn La; phát triển cà phê theo hướng cảnh quan kết hợp với phát triển văn hóa, du lịch, dịch vụ.
Về chế biến cà phê: Ưu tiên, thu hút đầu tư, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp, HTX có năng lực, khả năng đầu tư về công nghệ chế biến sâu đa dạng hóa các sản phẩm về chuỗi cung ứng và logistics. Phấn đấu tỷ lệ cà phê quả tươi được chế biến quy mô công nghiệp gắn với bảo vệ môi trường đạt trên 80%, tỷ lệ cà phê nhân được chế biến sâu đạt trên 15%.../.
Thanh Tùng