Vùng Thủ đô là khu vực có tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa và gia tăng dân số thuộc nhóm cao nhất cả nước, đồng thời là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế, văn hóa, khoa học và giáo dục của quốc gia.
Tuy nhiên, quá trình phát triển nhanh đã tạo ra nhiều áp lực đối với môi trường, trong đó nổi bật là tình trạng ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, gia tăng chất thải rắn, suy giảm chất lượng môi trường tại các lưu vực sông và các khu vực đô thị, công nghiệp tập trung. Tại Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, trong đó có quy hoạch vùng Thủ đô Hà Nội, UBND TP Hà Nội nêu rõ phạm vi quy hoạch gồm toàn bộ địa giới hành chính Thủ đô Hà Nội, với 126 đơn vị hành chính cấp xã (51 phường, 75 xã).
Đáng chú ý, phạm vi nghiên cứu không gian vùng: Mở rộng nghiên cứu kết nối với Vùng Thủ đô Hà Nội gồm Hà Nội và 05 tỉnh: Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình trong đó Hà Nội đóng vai trò hạt nhân dẫn dắt toàn vùng.
Thực tiễn cho thấy, nhiều vấn đề môi trường của Hà Nội và các địa phương trong Vùng Thủ đô đã vượt ra ngoài ranh giới hành chính. Ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, chất thải rắn hay suy giảm hệ sinh thái đều có tính liên vùng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương trong công tác quy hoạch, giám sát, chia sẻ dữ liệu và triển khai các giải pháp bảo vệ môi trường.
Do đó, việc mở rộng liên kết không chỉ tạo cơ sở quản lý thống nhất mà còn giúp sử dụng hiệu quả nguồn lực, nâng cao năng lực ứng phó với các thách thức môi trường, hướng tới mục tiêu phát triển xanh và bền vững cho toàn Vùng Thủ đô. Trước tình hình trên, UBND thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 268/KH-UBND về tổ chức thực hiện Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường xuyên địa giới.
Để giải quyết được tình trạng ô nhiễm môi trường tại Hà Nội đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của các địa phương.
Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường giữa Hà Nội và năm tỉnh lân cận mở ra một cách tiếp cận mới là quản trị môi trường theo không gian liên vùng, lấy chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp hành động làm nền tảng để giải quyết những vấn đề môi trường xuyên địa giới. Không khí ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp, giao thông, xây dựng hay đốt mở có thể lan truyền qua nhiều tỉnh, thành phố.
Các dòng sông liên tỉnh mang theo nguồn thải từ thượng nguồn xuống hạ lưu. Chất thải rắn, sự cố môi trường hoặc các điểm nóng ô nhiễm ở khu vực giáp ranh cũng thường xuyên tạo ra những tác động dây chuyền. Trong khi đó, mỗi địa phương trước đây chủ yếu xây dựng cơ sở dữ liệu, mạng lưới quan trắc và phương án quản lý theo địa giới hành chính.
Việc thiếu một cơ chế chia sẻ dữ liệu thống nhất khiến quá trình nhận diện nguồn phát thải, dự báo diễn biến ô nhiễm hay xử lý các sự cố liên vùng còn gặp nhiều khó khăn. Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường giữa UBND các tỉnh, thành phố Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý môi trường.
Theo đại diện Phòng Quản lý môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) cho biết, kế hoạch này hướng tới kế thừa hệ thống dữ liệu, mạng lưới quan trắc và các chương trình hiện có của từng địa phương.
Nguyên tắc xuyên suốt là phối hợp thực chất, chia sẻ thông tin kịp thời, cảnh báo sớm, kiểm soát ô nhiễm ngay từ nguồn phát sinh và tránh chồng chéo trong quá trình triển khai. Đây cũng là lần đầu tiên nhiều nội dung cốt lõi của quản lý môi trường liên vùng được đặt trong một lộ trình thống nhất, từ xây dựng khung dữ liệu dùng chung, kiểm kê phát thải, kết nối mạng lưới quan trắc đến xây dựng bộ chỉ số cảnh báo, kịch bản ứng phó và kế hoạch môi trường Vùng Thủ đô.
Đáng chú ý, kết hoạch đã xác định rõ nhiệm vụ ưu tiên theo từng giai đoạn với lộ trình cụ thể. Trong giai đoạn đầu, Hà Nội sẽ rà soát toàn bộ hiện trạng dữ liệu môi trường, bao gồm dữ liệu quan trắc không khí, nước mặt, nước thải, khí thải, chất thải rắn, nguồn phát thải, sự cố môi trường, các khu xử lý chất thải và những điểm nóng có nguy cơ ảnh hưởng liên vùng.
Đồng thời các địa phương trong Vùng Thủ đô sẽ xây dựng khung dữ liệu và quy trình chia sẻ thông tin môi trường thống nhất, trước mắt ưu tiên kết nối dữ liệu quan trắc chất lượng không khí, chất lượng nước mặt tại các lưu vực sông liên tỉnh, dữ liệu khu xử lý chất thải, nguồn phát thải trọng điểm và các điểm nóng môi trường. Ngoài ra, công tác kiểm kê phát thải cũng được xác định là nền tảng quan trọng.
Thông qua bộ biểu mẫu và hướng dẫn kỹ thuật thống nhất, Hà Nội cùng các địa phương từng bước xác định chính xác các nguồn phát thải lớn từ giao thông, xây dựng, công nghiệp, làng nghề, hoạt động đốt mở, khu xử lý chất thải và nước thải để xây dựng danh mục nguồn phát thải trọng điểm của toàn vùng. Bên cạnh đó, kế hoạch còn hướng tới hình thành hệ thống dự báo và cảnh báo môi trường liên vùng.
Việc hình thành hệ thống dự báo, cảnh báo môi trường liên vùng có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay. (Ảnh minh hoạ).
Bộ chỉ số, ngưỡng cảnh báo, quy trình tiếp nhận và phân tích dữ liệu sẽ là cơ sở để phát hiện sớm nguy cơ ô nhiễm không khí, nguồn nước hay chất thải rắn có khả năng ảnh hưởng từ hai địa phương trở lên. Đồng thời, các kịch bản ứng phó cũng sẽ được xây dựng, lấy ý kiến các địa phương và chuyên gia trước khi thống nhất triển khai. Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, theo lộ trình của kế hoạch, từ nay đến năm 2028, thành phố sẽ từng bước hoàn thành xây dựng khung dữ liệu môi trường vùng,
Đồng thời kiểm kê phát thải, rà soát và kết nối mạng lưới quan trắc, xây dựng bộ chỉ số cảnh báo, Kế hoạch môi trường Vùng Thủ đô cùng danh mục các nhiệm vụ, dự án ưu tiên. Việc xây dựng và ban hành Quy chế phối hợp Vùng Thủ đô trong quản lý môi trường xuyên địa giới có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường;
Song song là tăng cường khả năng dự báo, cảnh báo và ứng phó với các nguy cơ ô nhiễm; bảo đảm an ninh nguồn nước; cải thiện chất lượng không khí; sử dụng hiệu quả tài nguyên và hạ tầng môi trường; đồng thời tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững của toàn Vùng Thủ đô.
Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và các thách thức môi trường ngày càng gia tăng, tăng cường liên kết Vùng Thủ đô không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là giải pháp chiến lược để nâng cao hiệu quả quản lý môi trường. Việc xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng, thống nhất quy hoạch, chia sẻ dữ liệu và huy động nguồn lực sẽ giúp kiểm soát tốt hơn các nguồn ô nhiễm, bảo vệ tài nguyên và hệ sinh thái. Với vai trò hạt nhân của Hà Nội, liên kết vùng sẽ tạo nền tảng cho phát triển xanh, bền vững, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân và sức cạnh tranh của toàn vùng.
Hải Yến