Trước thực trạng đất đai ở nhiều khu vực đang đối diện nguy cơ thoái hóa, cằn cỗi và để phục hồi, các chuyên gia đề xuất cách tiếp cận mới về "quyền của đất". Theo đó, quyền khai thác và sử dụng đất của con người cần đi cùng giới hạn sinh thái, nhằm bảo đảm đất vẫn có khả năng tự điều tiết và phục hồi.
Cách tiếp cận này dựa trên bốn nguyên tắc tôn trọng giới hạn chịu tải của hệ sinh thái; bảo đảm trách nhiệm giữa các thế hệ; sử dụng đất đi đôi với nghĩa vụ duy trì, phục hồi sức khỏe đất; đồng thời ưu tiên phòng ngừa, phát hiện sớm và khắc phục suy thoái trước khi đất vượt qua ngưỡng mất khả năng tự phục hồi. Từ đó, đất cần được bảo vệ trên ba phương diện cốt lõi là duy trì cấu trúc vật lý để hạn chế xói mòn và nén chặt; duy trì cân bằng hóa học nhằm kiểm soát chua hóa, mặn hóa và ô nhiễm; bảo vệ sự sống sinh học, bao gồm hệ vi sinh vật và thảm phủ tự nhiên.
(Ảnh minh họa)
Ở một góc nhìn khác, đề xuất thí điểm mô hình "giám hộ đất". Đây không phải một tầng nấc quản lý hành chính mới mà là cơ chế chia sẻ trách nhiệm giữa Nhà nước, cộng đồng, người sử dụng đất, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và giới khoa học. Các chủ thể cùng tham gia theo dõi sức khỏe đất, nhận diện sớm dấu hiệu suy thoái và thúc đẩy những phương thức canh tác có khả năng phục hồi hệ sinh thái. Mục tiêu cuối cùng là biến bảo vệ đất từ trách nhiệm riêng của cơ quan quản lý hoặc người nông dân thành một trách nhiệm chung của toàn xã hội.
Ở cấp độ chính sách, điều này đòi hỏi chuyển từ "quản lý đất đai" sang "quản trị sức khỏe đất". Các chỉ số về vật lý, hóa học và sinh học của đất cần được xem xét trong quy hoạch, quản lý và sản xuất nông nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào diện tích, mục đích sử dụng hay năng suất.
Theo các chuyên gia, việc áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững, trong đó có nông nghiệp tái sinh và Rainforest Alliance, có thể tạo ra lộ trình thực tế cho nông dân. Đơn cử, việc duy trì và nâng dần tỷ lệ thảm phủ trong các vườn cà phê có thể giúp hạn chế rửa trôi, giữ ẩm và cải thiện hệ sinh thái đất. Đất đai không phải nguồn tài nguyên có thể khai thác vô hạn bởi năng suất hôm nay được đánh đổi bằng sự suy kiệt của đất, xã hội đang tạo ra một "khoản nợ sinh thái" mà thế hệ sau phải trả.
Do đó, bảo vệ sức khỏe đất cần được nhìn nhận không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà còn là chiến lược bảo vệ sinh kế, an ninh lương thực và năng lực phát triển dài hạn. Chuyển từ tư duy "quản lý đất" sang "quản trị sức khỏe đất" chính là cách để biến đất từ một tư liệu sản xuất ngắn hạn thành "vốn tự nhiên" được gìn giữ cho tương lai…/.
HOÀI AN