Khu Di tích Mỹ Sơn đã được Ủy ban Di sản Thế giới của UNESCO chính thức công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào ngày 1/12/1999. Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn là một di tích đặc biệt, không chỉ là quần thể công trình kiến trúc đền tháp mà còn gắn với vùng cảnh quan độc đáo xung quanh.
Những thực thể núi, sông, suối nơi đây đều có giá trị về văn hóa, kiến trúc, tôn giáo, tạo nên trung tâm tôn giáo quan trọng bậc nhất của Vương quốc Champa. Đây là nguồn tài nguyên du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, lịch sử quý giá được tỉnh Quảng Nam (cũ) bảo tồn và khai thác một cách hiệu quả. Tháng 10/2020, Khu bảo vệ cảnh quan Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn đã được công bố thành lập nhằm mục tiêu bảo vệ các di tích lịch sử văn hóa, bảo tồn và phát triển hệ sinh thái rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, các loài động thực vật hoang dã hiện có, bảo vệ môi trường, phục hồi hệ sinh thái rừng.
Đại diện Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn thông tin thêm, Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng khép kín, được bao bọc bởi các dãy núi thấp và trung bình, hình thành nên một không gian tự nhiên liên tục, tách biệt tương đối với các khu vực xung quanh và mang đậm tính linh thiêng đặc trưng.
Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn có giá trị về văn hóa, kiến trúc, tôn giáo. (Ảnh: ĐT).
Cấu trúc địa hình này không chỉ đóng vai trò như một lá chắn góp phần bảo vệ quần thể đền tháp trước các tác động ngoại lai trong suốt chiều dài lịch sử hình thành và phát triển, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành, duy trì và phát triển của hệ sinh thái rừng đặc trưng cho khu vực trung du - miền núi thành phố Đà Nẵng. Bao quanh vùng lõi di tích, Khu bảo vệ cảnh quan Di tích lịch sử - văn hóa Mỹ Sơn được xác lập và quản lý như một vùng đệm sinh thái, có chức năng bảo vệ cảnh quan, môi trường tự nhiên và không gian văn hóa - lịch sử gắn liền với Di sản thế giới.
Trong cấu trúc tổng thể của Di sản, khu vực bao quanh vùng lõi di tích giữ vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu các tác động tiêu cực từ bên ngoài, duy trì tính liên tục của cảnh quan và hỗ trợ bảo tồn lâu dài các giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn theo các khuyến nghị của UNESCO.
Để bảo vệ tính đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài động vật hoang dã, quý hiếm, lực lượng chức năng đã đặt các bẫy ảnh tại khu vực này. Hệ thống bẫy ảnh tự động tại các sinh cảnh rừng điển hình trong lâm phận Khu bảo vệ cảnh quan Di tích lịch sử - văn hóa Mỹ Sơn đã ghi nhận sự hiện diện của 27 loài động vật hoang dã.
Cụ thể, sau gần 3 tháng thực hiện (từ tháng 12/2025 đến nay) công tác ứng dụng công nghệ bẫy ảnh nhằm nghiên cứu đa dạng sinh học trong khu vực rừng cảnh quan Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn đã có kết quả bước đầu đáng khích lệ.
Các chuyên gia đã triển khai phần mềm tuần tra thông minh, hệ thống định vị, thiết bị hỗ trợ giám sát, camera bẫy ảnh được bố trí tại các sinh cảnh rừng điển hình, ưu tiên các khu vực dọc theo các tuyến di chuyển tự nhiên của động vật hoang dã như đường mòn, khe suối và những khoảnh rừng có mức độ tác động của con người thấp.
Hệ thống bẫy ảnh tự động tại các sinh cảnh rừng điển hình trong lâm phận Khu bảo vệ cảnh quan Di tích lịch sử - văn hóa Mỹ Sơn đã ghi nhận sự hiện diện của 27 loài động vật hoang dã, thuộc nhiều nhóm phân loại khác nhau, bao gồm thú (8 loài), chim và các loài động vật hoạt động chủ yếu trên mặt đất (19 loài), trong đó có các loài tiêu biểu như Cầy Vòi Hương, Đuôi cụt đầu xám, Chim chích họng phồng, Sáo đất lớn, Chim Oanh cổ đỏ, đặc biệt là các loài thuộc Sách đỏ Việt Nam như Cu li, Tê tê…
Lãnh đạo Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn thông tin, nhóm thú là nhóm được ghi nhận chủ yếu thông qua phương pháp bẫy ảnh, bao gồm các loài thú ăn cỏ, thú ăn tạp và các loài thú ăn thịt cỡ trung.
Gà lôi được bẫy ảnh ghi nhận tại khu vực rừng Mỹ Sơn. Ảnh: Ban Quản lý Mỹ Sơn.
Trong số đó, kết quả điều tra đặc biệt ghi nhận Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina) - loài được xếp hạng Sắp nguy cấp (Vulnerable - VU) theo Danh mục Đỏ của Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Đáng chú ý, việc ghi nhận các đàn khỉ có sự hiện diện của cá thể non cho thấy khu rừng Mỹ Sơn không chỉ đóng vai trò là nơi kiếm ăn tạm thời, mà còn là sinh cảnh sinh sản, có khả năng duy trì quần thể ổn định trong dài hạn.
Đây là bằng chứng khoa học có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định giá trị bảo tồn của khu vực, đồng thời cho thấy chức năng sinh thái thiết yếu của rừng Mỹ Sơn đối với các loài linh trưởng có giá trị bảo tồn.
Việc lắp đặt hệ thống bẫy ảnh tự động tại các sinh cảnh rừng điển hình trong lâm phận Khu bảo vệ cảnh quan Di tích lịch sử – văn hóa Mỹ Sơn đã mang lại những dữ liệu quan trọng về hiện trạng đa dạng sinh học. Qua quá trình theo dõi, ghi nhận, các thiết bị đã xác định sự hiện diện của 27 loài động vật hoang dã, trong đó có nhiều loài có giá trị bảo tồn và đóng vai trò quan trọng trong cân bằng hệ sinh thái.
Hệ thống bẫy ảnh không chỉ giúp giảm thiểu tác động trực tiếp của con người đến môi trường sống tự nhiên mà còn cho phép thu thập thông tin một cách khách quan, liên tục và chính xác. Kết quả này cho thấy khu vực rừng bảo vệ cảnh quan Mỹ Sơn không chỉ có ý nghĩa về mặt lịch sử, văn hóa mà còn là nơi lưu giữ nguồn tài nguyên sinh học phong phú. Đây là cơ sở khoa học quan trọng để cơ quan chức năng xây dựng phương án quản lý, bảo vệ rừng hiệu quả hơn trong thời gian tới.
Những dữ liệu thu thập được không chỉ góp phần bổ sung cơ sở thông tin về đa dạng sinh học địa phương mà còn nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của công tác bảo tồn. Trong bối cảnh áp lực từ biến đổi khí hậu và hoạt động phát triển kinh tế ngày càng gia tăng, việc ứng dụng công nghệ vào giám sát tài nguyên rừng là hướng đi cần thiết và hiệu quả.
Kết quả bước đầu từ hệ thống bẫy ảnh cho thấy tiềm năng lớn trong việc mở rộng phạm vi nghiên cứu, theo dõi lâu dài và kịp thời phát hiện các nguy cơ xâm hại hệ sinh thái. Trong giai đoạn tiếp theo, cơ quan chức năng cần tiếp tục quản lý chặt chẽ, để khu rừng Mỹ Sơn không chỉ là không gian bảo tồn di sản văn hóa mà còn trở thành điểm sáng về bảo tồn đa dạng sinh học của khu vực miền Trung.
Thu Quyên